YANGI TILNI O‘ZLASHTIRISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR

Аннотация

1. Цель исследования: объяснить процесс овладения речью и языком в статье с помощью психолингвистики, изложить взгляды автора на его основные особенности; 2. Методы исследования: анализ, историчность, обобщение; 3. Результаты исследования: языковая личность изучающего язык; 4. Резюме. Изучение психолингвистики направлено на определение важности овладения языком. Annotation: 1. The purpose of the research: to explain the process of speech and language acquisition in the article with psycholinguistics, to state the views of the author on its main features; 2. Research methods: analysis, historicity, generalization; 3. Research results: linguistic identity of the language learner; 4. Summary. The study of psycholinguistics is about determining the importance of language acquisition. Kalit so‘zlar: lingvistika, psixolingvistika, til o‘zlashtirish, niyat, kodlash, bayon etish. Ключевые слова: лингвистика, психолингвистика, овладение языком, интенция, кодирование, выражение. Keywords: linguistics, psycholinguistics, language acquisition, intention, encoding, expression. Ma’lumki, madaniyat, ijtimoiy xulq va tafakkur tushunchalarini tilsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Til, nutq va tafakkur birligi munosabati qadim zamon tilshunoslaridan boshlab bugungi kun olimlarining ham dolzarb masalalaridan biriga aylandi. XIX asr boshlarida nutq mustaqil fan darajasiga erishgan tilshunoslikda o‘rganila boshlandi. Tilning psixologik tabiatini o‘rgangan, uni inson ruhiyatining namoyon bo‘lishi, deb baholagan mualliflardan biri V.fon Humboldt edi. U tilni o‘lik mahsulot emas, balki doimiy tug‘ilish natijasi deb qaraydi. V.fon Humboldt tadqiqotlari til-nutq tafakkuri muammolari-tilni tushunish, mantiqiy va til kategoriyalarini shakllanishi, material (tovushli) substrakt bilan 67 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 fikrlash jarayonining munosabati masalalarini o‘rganish imkonini beradi. V.fon Humboldtning psixologik tadqiqotlari uning shogirdi tilshunoslikda psixologik yo‘nalish asoschisi G.Shteyntal tomonidan rivojlantirildi.10 Bu tushunchalarning ijtimoiy muhitdagi munosabatini o‘rganar ekanmiz, avvalo, til va tafakkur haqidagi fikrlarni oydinlashtirib olsak. Til ham, tafakkur ham o‘z mohiyatiga ko‘ra falsafiy, ruhiy va ijtimoiy hodisadir. Shuning uchun ham bu masalaga falsafa, psixologiya, sotsiologiya kabi fanlar turlicha yondashadi. Masalan, Amerika bixevioristik psixologiyasi asoschisi J.Uotsonning fikricha, “fikrlash jarayoni - bu ovozning motor mashqi” (1913), boshqacha qilib aytganda, tafakkur - bu ichki nutqdir. Bu masalaga rus psixologlari o‘ziga xos yondashadi. Rus fiziologiyasining asoschisi I.M.Sechenov 1863-yilda quyidagi ilmiy qarashni ishlab chiqdi: kuzatuvlardan ma’lum bo‘lishicha, fikrlash jarayonida bola bevosita gapiradi ham. 5 yoshli bolaning fikrlayotganini biz uning so‘zlari yoki pichirlashi orqali bilib turamiz, chunki bu vaqtda bolaning og‘zi va lablari harakatda bo‘ladi. Xuddi shu holat ba’zan katta yoshli odam fikrlayotganida ham kuzatiladi. Demak, rus psixologlarining fikricha, bolalikda tafakkur va nutq bir biriga chambarchas bog’liq, keyinchalik, inson rivojlana borishi bilan tafakkur ma’lum ma’noda tildan ajrala boradi, mustaqil ko‘rinishga ega bo‘ladi (u yoki bu darajada ichki nutqiy reaktsiyalardan xoli bo‘la boradi). Bu masala mashhur psixolog L.S. Vigotskiy ishlarida keng tadqiq etiladi. U o‘zining “Tafakkur va nutq” (1934) asarida filogenez jarayonida ham, ontogenez jarayonida ham noverbal tafakkur elementlari mavjudligini qayd etadi (masalan, amaliy masala yechimida “amaliy” tafakkur). Shuningdek, nointellektual nutq belgilari ham (misol uchun, his-hayajonli qiyqiriqlar) mavjud bo‘ladi. Olim bu belgilar munosabatini tekshirar ekan, uning maqsadi qachon nutq tafakkurga xizmat qiladi, qachon tafakkur nutqda aks etishini aniqlashdan iborat. Hozirgi zamon tilshunoslikning grammatika sohasidagi tadqiqotlari o‘z navbatida psixologiyaga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ular nazariy eksperimental jihatdan o‘rganish psixologiyasini boyitib, psixolingvistikaning keyingi taraqqiyotida muhim omilga aylandi. Psixolingvistika til o‘rganish va undan foydalanish asoslarini belgilovchi fikrlash jarayonlarini tahlil qilishda, psixologiya va tilshunoslikka tegishli nazariy va empirik usullardan foydalanadi. Bu jarayon o‘z faoliyati davomida o‘zida bir necha fanlarni jamlaydi. Tilshunoslarni doimo inson bilimining muhim belgisi bo‘lgan til tuzilishining formal ta’rifi qiziqtirib kelgan. Bu tuzilma o‘zida nutq tovushlari va ularning mazmunini shu bilab birga tovush va mazmunni birlashtiruvchi murakkab grammatik tizimlarni jamlaydi. Psixologlar esa bolalar bu tizimlarni qay tarzda 10 Xudaybergenova G. «Eksperimental psixologiyasi» bo`yicha o`quv uslubiy majmuasi. Nukus 2012. 68 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 o‘zlashtirishini va bu tizimlarning