INGLIZ TILIDA MORFOLOGIK TAHLIL VA UNING ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz tilining morfologik tuzilmasi, uning turlari, shakllanish mexanizmlari va zamonaviy tilshunoslikdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqola morfologik tahlilning nazariy asoslarini, affiksatsiya, kompozitsiya, reduplikatsiya kabi jarayonlarni yoritadi hamda bu tahlil usullarining zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda, kompyuter lingvistikasi va avtomatik tarjima tizimlarida tutgan o‘rnini ko‘rsatadi. Ushbu maqola zamonaviy ingliz tilshunosligida morfologiyaning rivojlanish bosqichlarini, ularning nazariy va amaliy qamrovini keng qamrab olgan holda, tahliliy yondashuv asosida yozilgan. Kalit so‘zlar: ingliz morfologiyasi, morfologik tahlil, zamonaviy tilshunoslik, so‘z yasash, affiksatsiya, kompyuter lingvistikasi, leksik tahlil, til tuzilmasi, grammatik birliklar, tilshunoslik nazariyalari. Tilshunoslik fanining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblangan morfologiya tilning shakl tomonini, ya’ni so‘zlarning tuzilishi va ularning grammatik shakllanish qonuniyatlarini o‘rganadi. Ingliz tilida morfologik tahlil alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u so‘zlarning leksik va grammatik strukturasi, so‘z yasash usullari, affiksal birikmalar va fleksiyalarni aniqlash orqali tilshunoslikdagi muhim tushunchalarni ochib beradi. Ushbu maqolada ingliz tilining morfologik tizimi, uning zamonaviy tadqiqotlardagi qo‘llanilishi va lingvistik tahlildagi o‘rni chuqur o‘rganiladi. Morfologik tahlil – bu til birliklarining ichki tuzilishini o‘rganishga qaratilgan tilshunoslik metodidir. U so‘zlarni morfemalarga ajratish, har bir morfemaning vazifasini aniqlash, morfologik variantlarni ko‘rsatish va ular orqali grammatika va leksika oralig’idagi bog’liqliklarni tushunishga yordam beradi. [1] Ingliz tilida bu tahlil so‘zlarning ildiz (root), old qo‘shimcha (prefix), oraliq qo‘shimcha (infix) va qo‘shimcha (suffix) kabi qismlarini ajratib ko‘rsatish orqali amalga oshiriladi. Bu esa, til strukturasi haqida chuqur tasavvur hosil qiladi. Ingliz tili analitik til bo‘lishiga qaramasdan, unda morfologik birliklar muhim ahamiyat kasb etadi. So‘z yasovchi va grammatik morfemalarning o‘zaro aloqasi orqali yangi so‘zlar yaratiladi yoki mavjud so‘zlar grammatik jihatdan o‘zgaradi. [2] Ingliz tilida asosiy morfologik birliklar quyidagilar: 15 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 − Ildiz morfema (root morpheme): So‘zning asosiy semantik yukini tashuvchi birlik. − Affiksal morfemalar (affixes): So‘zga qo‘shilib, yangi ma’no yoki grammatik shakl yasovchi birliklar. − Turg’un shakllar (bound morphemes): Mustaqil ishlatilmaydigan, lekin boshqa birliklar bilan qo‘shilib ishlatiladigan morfemalar. Ingliz tilida so‘z yasash usullari morfologik tahlilning markaziy nuqtalaridan biridir. Asosiy usullar quyidagilar: Misollar So‘z yasash usuli Ta’rifi Izoh (Ingliz tilida) So‘zning boshiga yoki Prefixlar (boshi), _un_happy, oxiriga qo‘shimchalar suffixlar (oxiri) orqali Affiksatsiya teach_er, qo‘shilishi orqali yangi yangi ma’no hosil re_write so‘z hosil qilish. qilinadi. Ikkita yoki undan ortiq toothpaste, Mustaqil so‘zlar mustaqil so‘zning Kompozitsiya smartphone, birlashib bitta yangi qo‘shilishi orqali yangi babysitter so‘z hosil qiladi. leksik birlik hosil qilish. So‘z turkumining to email → Shakli o‘zgarmaydi, o‘zgarishi, ya’ni otning email (as Konversiya faqat grammatik fe’lga aylanishi yoki noun), vazifasi o‘zgaradi. aksincha. to water So‘zning takrorlanishi Emotsional, yumoristik, go-go, bye- Reduplikatsiya orqali yangi so‘z yoki bolalar tilida ko‘p bye, boo-boo ohangli ifoda yaratish. uchraydi. Tezkor muloqot uchun Qisqartmalar So‘zlarning qisqartirib LOL, NASA, ishlatiladi, internet va (Abbreviations) aytilishi yoki yozilishi. info, ad texnologiya leksikasida keng tarqalgan. Bu usullar orqali ingliz tilidagi leksik boylik ortib boradi va tilning funksional imkoniyatlari kengayadi. Bugungi kunda morfologik tahlil faqat nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham keng qo‘llanilmoqda. Kompyuter lingvistikasi, korpus tilshunosligi, avtomatik tarjima, ovoz tanish tizimlari va sun’iy intellekt dasturlarida morfologik tahlil markaziy o‘rinni egallaydi. Masalan, Google Translate yoki Grammarly kabi tizimlar ingliz tilidagi so‘zlarning morfologik xususiyatlarini aniqlash orqali to‘g’ri tarjima 16 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 13 (59) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 yoki grammatik tuzatmalarni amalga oshiradi. Bunday jarayonlarda morfologik analiz algoritmlari, lemmatizatsiya va stemming texnikalari keng qo‘llaniladi. Zamonaviy ingliz tili tarixiy taraqqiyot davomida sezilarli morfologik o‘zgarishlarga uchradi. Eski ingliz tilida mavjud bo‘lgan kuchli fleksiyalar va murakkab morfologik tizim bugungi kunda sezilarli darajada soddalashtirilgan. Bu holat, bir tomondan, tilni universal va moslashuvchan qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ba’zi grammatik aniqliklarning yo‘qolishiga olib kelgan. Hozirgi ingliz tilida a