IQTISODIY ZO‘RAVONLIK HAQIDAGI QARASHLAR EVOLYUTSIYASI VA UNING ZAMONAVIY TALQINLARI

Аннотация

Mazkur maqolada iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va uning zamonaviy ijtimoiy-huquqiy talqinlari tahlil qilingan. Nazariy asos sifatida Johan Galtungning struktural zo‘ravonlik nazariyasi va Pierre Bourdieu’ning ramziy kuch haqidagi qarashlari o‘rganilgan. Xalqaro va milliy qonunchilikdagi yondashuvlar solishtirilib, O‘zbekiston kontekstida iqtisodiy zo‘ravonlikning amaliy ko‘rinishlari empirik ma’lumotlar asosida ochib berilgan. Tadqiqot natijalari iqtisodiy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda qonunchilik, ta’lim va ijtimoiy ongni o‘zgartirish muhimligini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar. Iqtisodiy zo‘ravonlik, struktural zo‘ravonlik, gender tengligi, ramziy kuch, qonunchilik tahlili, ayollar huquqlari, oila barqarorligi, moliyaviy nazorat, ijtimoiy tengsizlik, empirik tahlil Annotation This article analyzes the evolution and modern interpretations of the concept of economic violence. It explores the theoretical foundations laid by Johan Galtung’s structural violence theory and Pierre Bourdieu’s concept of symbolic power. Comparative legal analysis of international and national legal frameworks is conducted, with a focus on the current context in Uzbekistan. Empirical data is used to reveal the practical manifestations of economic violence. The findings highlight the need for legal reform, educational programs, and societal awareness to effectively address economic violence. Keywords: economic violence, structural violence, gender equality, symbolic power, legal analysis, women's rights, family stability, financial control, social inequality, empirical analysis https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 127 Часть–6_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Kirish. Zo'ravonlik zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan va tobora kuchayib bormoqda. Iqtisodiy zo‘ravonlik inson huquqlari va gender tengligi bilan bog‘liq eng sezilmas, ammo eng og‘ir zo‘ravonlik shakllaridan biridir. Bu zo‘ravonlik shakli kishining iqtisodiy resurslardan foydalana olmasligi, daromad topish imkoniyatidan mahrum etilishi yoki moliyaviy qarorlar qabul qilishdan chetda qoldirilishi orqali amalga oshiriladi. Bu atama zamonaviy fan sohasida ayniqsa 20-asrning ikkinchi yarmidan boshlab rivojlangan bo‘lsa-da, uning ildizlari tarixiy va struktural zo‘ravonlik tushunchalariga borib taqaladi. Johan Galtungning "struktural zo‘ravonlik" nazariyasi iqtisodiy zo‘ravonlikning chuqur ildizlarini tahlil qilish imkonini bergan. Ushbu maqola iqtisodiy zo‘ravonlikka doir tushunchalarning evolyutsiyasini, zamonaviy ilmiy yondashuvlar va milliy ijtimoiy muhitda bu hodisaning qanday talqin qilinishini o‘rganadi. Iqtisodiy zo'ravonlik-bu pul va boshqa moddiy resurslardan foydalanishni nazorat qilish, bu moliyani mustaqil ravishda tasarruf etish imkoniyatidan mahrum qiladi va odamni yaqiniga qaram qiladi. Agressorning maqsadi kuchni namoyish etish, jabrlanuvchini ko'proq qaram qilishdir. Oiladagi zo'ravonlikdan jabrlanganlarni himoya qilish bo'yicha Amerika markazlarining ma'lumotlariga ko'ra, boshqa har qanday zo'ravonlik mavjud bo'lgan munosabatlarning 98 foizida moliyaviy bosim va nazorat mavjud bo'ladi1. Iqtisodiy zo'ravonlik ayollarga nisbatan zo'ravonlikning keng tarqalgan shakli bo'lib, statistik ma'lumotlarga ko'ra "shaxsga iqtisodiy zarar yetkazadigan har qanday harakat yoki xatti-harakat" deb ta'riflanadi Adabiyotlar sharxi: Iqtisodiy zo‘ravonlik ijtimoiy fanlar, ayniqsa sotsiologiya, gendershunoslik va huquqshunoslik doirasida tobora ko‘proq muhokama qilinayotgan murakkab hodisadirga ayanmoqda. Uning nazariy va empirik asoslarini yoritishda bir nechta muhim adabiy manbalar mavjud. Iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasi ilk bor Johan Galtungning (1990) “struktural zo‘ravonlik” modeli doirasida tahlil qilingan. Galtungga ko‘ra, agar biror shaxs yoki 1 https://nasiliu.net/pronasilie/chto-takoe-ekonomicheskoe-nasilie/ https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 128 Часть–6_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 ijtimoiy guruh tizimli darajada imkoniyatlardan mahrum qilinsa – bu bevosita emas, lekin bilvosita zo‘ravonlikdir. Iqtisodiy zo‘ravonlik – resurslar, daromad, ta’lim yoki ish imkoniyatlari bo‘yicha tengsizlik orqali inson salohiyatini cheklashning aynan shunday shaklidir. Ushbu nazariya zamonaviy iqtisodiy zo‘ravonlik tahlillarining nazariy poydevorini tashkil qiladi. Bourdieu iqtisodiy nazoratni “symbolic violence” (ramziy zo‘ravonlik) bilan bog‘laydi. Unga ko‘ra, ijtimoiy hukmronlik shakllari, jumladan iqtisodiy qarorlarni nazorat qilish ham jamiyatda normal hol sifatida qabul qilinib, aslida ko‘rinmas zo‘ravonlik sifatida amal qiladi. Bourdieu ayollarning iqtisodiy mustaqilligini cheklovchi gender tizimlarni ham zo‘ravonlik manbasi sifatida ko‘rsatadi. Shiffman o‘zining “The Economics of Violence” asarida iqtisodiy zo‘ravonlikni ijtimoiy tengsizlik, patriarxal ijtimoiy tuzum va ayollarning iqtisodiy resurslardan chetda qoldirilishi bilan bog‘laydi. U bu