PUL-KREDIT SIYOSATINING AHOLI DAROMADLARINI OSHIRISHDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada pul-kredit siyosatining aholi daromadlariga ta’sir etish mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqotda narxlar barqarorligini ta’minlash orqali real daromadlarni himoya qilish, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish va moliyaviy barqarorlikni saqlash kabi jihatlar ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston misolida aniq statistik tahlil va qiyosiy yondashuv asosida siyosat samaradorligi baholanib, aholi daromad-larini barqaror oshirishga qaratilgan amaliy takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: Pul-kredit siyosati, aholi daromadlari, Markaziy bank, asosiy stavka, inflyatsiya, real daromad, makroiqtisodiy barqarorlik. Kirish. Mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy mezoni aholining turmush darajasi va daromadlarining barqaror o‘sishidir. Har bir fuqaroning oylik maoshi yoki topgan daromadining qadri uning xarid qobiliyati bilan o‘lchanadi. Bozordagi narx-navo oshib ketsa, pulning "kuchi" kamayadi. Aynan shu nuqtada davlat tomonidan olib boriladigan pul- kredit siyosati muhim o‘rin tutadi. Inflyatsiya, ya’ni narxlarning umumiy o‘sishi, aholi daromadlarining real qiymatini "yeb qo‘yadigan" asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli, pul- kredit siyosatining asosiy vazifasi bo‘lgan narxlar barqarorligini ta’minlash, aholi daromadlarini himoya qilishning poydevoridir. Ushbu tadqiqotning muammosi shundan iboratki, pul-kredit siyosatining vositalari aholi daromadlariga qanday kanallar orqali va qanchalik samarali ta’sir ko‘rsatishini baholash murakkabdir. Tadqiqot maqsadi – O‘zbekiston sharoitida pul-kredit siyosatining aholi daromadlariga ta’sirini tahlil qilish hamda ushbu siyosat samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 366 Часть–6_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Mavzuga oid adabiyotlarning tanqidiy tahlili. Pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga, jumladan, daromadlarga ta’siri iqtisodiy nazariyalarda uzoq vaqtdan beri muhokama qilinadi. Klassik iqtisodiy maktab vakillari pulning neytralligini ta’kidlab, uzoq muddatda pul miqdorining o‘zgarishi faqat narxlar darajasiga ta’sir qiladi, real daromadlarga (inflyatsiyani hisobga olgan holdagi daromadlar) esa ta’sir etmaydi, deb hisoblashgan. Ammo, mashhur iqtisodchi Jon Meynard Keyns va uning izdoshlari qisqa muddatli davrda pul-kredit siyosati foiz stavkalari orqali investitsiyalarga, bu esa o‘z navbatida umumiy talab va daromadlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini isbotlashgan [1]. Zamonaviy tadqiqotlarda pul-kredit siyosatining ta’sir kanallari yoki transmissiya mexanizmi (siyosat qarorlarining real iqtisodiyotga yetib borish zanjiri) chuqurroq o‘rganilmoqda. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi hisobotlarida ta’kidlanishicha, rivojlanayotgan mamlakatlarda moliyaviy bozorlarning yetarlicha rivojlanmaganligi ushbu mexanizm samaradorligini pasaytirishi mumkin [2]. O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar, masalan, A. Vahobov va T. Malikovning ishlarida milliy iqtisodiyotda pul-kredit siyosatining o‘ziga xos jihatlari va narxlar barqarorligiga erishish masalalari keng yoritilgan [3]. Shunga qaramay, ushbu siyosatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi daromadlarining turli qatlamlariga ta’siri alohida tadqiqot ob’ekti sifatida kam o‘rganilgan. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda nazariy qoidalarni amaliy dalillar bilan asoslashga qaratilgan deduktiv yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar ikkilamchi manbalardan olindi. Bularga O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Prezident huzuridagi Statistika agentligi hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligining so‘nggi 5-7 yillik statistik ma’lumotlari (yillik inflyatsiya darajasi, asosiy stavka, aholi jon boshiga real daromadlar, kreditlash hajmi va h.k.) kiradi [4], [5]. Tahlil usullari sifatida qiyosiy tahlil (O‘zbekistondagi holatni umumiy tendensiyalar bilan solishtirish) hamda statistik tahlildan foydalanildi. Statistik tahlil doirasida asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning vaqt bo‘yicha o‘zgarish dinamikasi va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik darajasi o‘rganildi. Tahlil va natijalar. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilgan pul-kredit siyosati va uning aholi daromadlariga ta’sirini baholash uchun 2021-2024 yillardagi asosiy https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 367 Часть–6_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar dinamikasini ko‘rib chiqamiz. Bu davr iqtisodiyot uchun post-pandemik tiklanish, tashqi shoklar va keyinchalik barqarorlashuv bosqichlari bilan tavsiflanadi. Markaziy bank bu davrda inflyatsiyani jilovlash uchun asosiy stavkadan (Markaziy bankning tijorat banklariga pul beradigan minimal foiz stavkasi) faol foydalandi. 2021-yil iqtisodiy tiklanish fonida kechdi. Markaziy bank asosiy stavkani yil davomida 14 foiz darajasida barqaror ushlab turdi. Bu iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatladi va tijorat banklari tomonidan iqtisodiyotga ajratilgan kreditlar hajmi qariyb 21 foizga o‘sdi. Natijada, Statistika agentlig