ТЕЗКОР-ҚИДИРУВ ФАОЛИЯТИ НАТИЖАЛАРИДАН ҚИДИРУВДАГИ ШАХСЛАРНИ УШЛАШДА ФОЙДАЛАНИШ

Аннотация

Ушбу мақолада тезкор-қидирув фаолияти натижаларидан жиноятларни фош этишда, қидирувдаги шахсларни қўлга олишда фойдаланиш усуллари, хусусан ахборот-технологиялари ҳамда техника соҳасидан тезкор фойдаланиш ва унинг ижобий томонлари илмий асосларга таянган ҳолатда очиб берилади. бўйича олиб борилаётган замонавий чора-тадбирлар ҳақида атрофлича фикр юритилади. Калит сўзлар: жиноят ва жазо, қонун, тезкор қидирув, қидирувдаги шахс, жиноятчи, ҳуқуқ, хавфсизлик, объектив ва субъектив мезонлар. Жиноят қонунчилиги шахснинг ҳуқуқлари ва эркинликларини жиноий тажовузлардан ҳимоя қилишга қаратилган. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексига мувофиқ суриштирувчи, терговчи ва прокурор жиноят ҳодисасини аниқлаш, жиноят содир этишда айбдор шахс ёки шахсларни фош этиш бўйича қонунчиликда назарда тутилган барча чораларни кўришади. Жиноят-процессуал қонунчиликка мувофиқ дастлабки тергов органлари айбланувчининг турган жойини аниқлашга қаратилган барча зарур чораларни https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 98 Часть–7_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 кўришга мажбурдирлар 1 . Ўз навбатида ҳуқуқшунос олим А.П. Гуляев, турган жойи ноъмалум бўлган айбланувчини қидириш терговчининг муҳим қидирув функцияларидан бирилигини таъкидлаган. Ички ишлар органлари фаолиятининг устувор йўналишларидан бири бу суриштирув, тергов органларидан ва суддан яшириниб юрган, жиноий жазодан бўйин товлаётган шахсларни қидиришни амалга ошириш ҳисобланади. Бундан ташқари, айрим тоифадаги шахсларни қидириш жиноятчиликка қарши курашнинг мустақил йўналиши сифатида қаралади. Бугунги кунда суриштирув, тергов органларидан ва суддан яшириниб юрган, жиноий жазодан бўйин товлаётган шахсларга нисбатан одил судловни амалга ошириш ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига сезиларли даражада қийинчилик туғдирмоқда2. Жумладан, 2024 йилнинг ўзида 11 мингдан ортиқ шахсга нисбатан қидирув эълон қилинган бўлиб уларнинг 37 фоизи тезкор тадбирлар натижасида ушланган. Бироқ қолган 63 фоиз шахслар ҳали суриштирув, тергов органларидан ва суддан яшириниб юрибди. Ушбу шахсларнинг аксарият қисми бошқа давлатга (Россия Федерацияси, Қозоғистон, Туркия) чиқиб кетган. Қидирув ишининг ҳуқуқий мазмуни амалдаги қонунчилик ҳужжатларида, шунингдек қонуности ҳужжатларида мавжуд бўлган нормалардан иборат. Ўзбекистон Респубилкаси Конституциясининг 15-моддасига мувофиқ, халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари ва нормалари ва Ўзбекистон Респубилкаси томонидан имзоланган халқаро шартномалар унинг ҳуқуқий тизимининг ажралмас қисмидир ва давлатда қўлланилиши керак. Бу шуни англатадики, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ўз вазифаларини бажаришда ва қидирув ишлари 1 Sheribboevich, Y. K. (2024). Basics of a quick experiment conducting operational search events. International Journal Of Law And Criminology, 4(07), 30- 37 2 Ашуров, О. (2024). Фирибгарлик жиноятини аниқлаш ва фош этишнинг назарий тушунчалари!. Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук, 4(1), 61-69 https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 99 Часть–7_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 доирасида тезкор-қидирув тадбирларини (тезкор-қидирув тадбирлар) ўтказишда ушбу принциплар ва меъёрларга риоя қилишлари шарт3. Дунёдаги глобаллашув ва интеграциялашув жараёнида, замонавий инновацион ахборот-технологиялари ҳамда техника соҳасида ўта тез суръатда эришилаётган ривожланиш ва такомиллаштиришлар давлатларнинг иқтисодий хавфсизлигига таҳдид солувчи коррупция, хуфёна иқтисодиёт, солиқ тўлашдан бўйин товлаш, жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш каби жиноятларнинг янгича кўринишда ортиб бораётгани кўзга ташланмоқда 4 . Бундай шароитда анъанавий жиноят-процессуал имкониятлардан фойдаланиш яхши самара бермаслиги, чекланганлиги боис, тезкор воситалар ва усуллар ёрдамида кейинчалик далил бўлиб хизмат қилувчи маълумотларни аниқлаш ва қайд этиш бўйича тезкор-қидирув фаолиятининг ўрни ва аҳамияти сезиларли даражада ошиб бормоқда. Бундай таҳдидларнинг олдини олиш, уларга қарши самарали кураш олиб бориш ва иқтисодий барқарорликни таъминлаш мақсадида ҳар қайси давлат зарур чораларни кўради. Бунда тезкор-қидирув фаолияти натижаларидан самарали фойдаланиш ушбу турдаги жиноятларга қарши курашишининг энг таъсирчан ва самарали чоралардан бири бўлиб келмоқда. Мамлакатимиз мустақилликка эришганидан сўнг асосий эътиборни фуқароларнинг шахсий мулк дахлсизлигини ҳимоя қилишни ўз олдига асосий мақсад қилиб олди5. Шу сабабли мулкий жиноятларга қарши курашишда талон- 3 Ашуров, О., & Искандаров, Н. (2023). Жазони ижро этиш муассасалари тезкор бўлинмалари ва худудий ички ишлар органлари тезкор бўлинмаларининг ҳамкорлигини ривожлантириш!. Евразийский журнал технологий и инноваций, 2(1 Part 2), 217-221 4 Ашуров, О., & Усмонов, А. (2024). Кибержиноятлар, уларнинг жамият орасида кенг тарқалган турлари ва уларга қарши курашишнинг ўзига хос жиҳатлари. Академические исследования в современной науке, 3(17), 89-93 5 Ashurov, O. (2024). Voyaga yetmaganlar orasida