Совершенствование системы стимулирования результатов труда научных работников

Аннотация

This article discusses the problems of the effectiveness of the current system of remuneration of the teaching staff of higher educational institutions and develops scientific recommendations for determining the amount of wages that stimulate their work and ultimately increase the effectiveness of their scientific and pedagogical activities. Keywords: higher education, labor motivation, wages, wage system, incentives, basic salary, GDP per capita, national income, quantity and quality of work, creative work, innovative economy. Кириш Бугунги кунда инновацион иқтисодиётни шакллантириш келажакда истиқболли тараққиётнинг устувор йўналиши сифатида қаралаётган Ўзбекистонда фан ва таълим соҳасида банд бўлган ишчи-ходимларнинг иш ҳақини жамият нуқтаи назаридан оқилона миқдорини белгилаш муаммоси муҳим аҳамият касб этади. Сабаби рақобатбардош инновацион иқтисодиётнинг янги сифатига ўтиш биринчи галда ушбу соҳа ходимларининг меҳнатига ва уларнинг инновацион тараққиётга эришиш нуқтаи 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 89 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil назаридан юқори меҳнат натижаларини кўрсатишга бўлган қизиқишлари даражасига боғлиқ. Юқори малакали мутахасислар, олимлар, илмий тадқиқотчилар учун мотивлаштиришнинг самарали тизимини қўлламай, уларни юқори унумли ва сифатли меҳнатга рағбатланлантирмай туриб, мамлакатда иқтисодиётни инновацион асосда ривожлантириш муаммосини ечиб бўлмайди. Бу ривожланган мамлакатлар амалиётида ишончли синовлардан аллақачон ўтган, исбот талаб этмайдиган аксиомадир. Ўзбекистонда ҳозирги вақтда таълим соҳаси ишчи-ходимлари ва илмий тадқиқотчилар иш ҳақи тизимини такомиллаштириш масаласи ҳукуматнинг диққат марказида турибди ва бу борада диққатга сазовор бир қатор тадбирлар амалга оширилди. Жумладан профессор-ўқитувчилар ва педагогларнинг иш ҳақини ошириш ва меҳнат натижаларини рағбатлантиришга оид кетма-кет чора-тадбирлар амалга оширилди. Масалан, 2020 йилдан бошлаб илмий тадқиқот ишларида юқори натижаларга эришган фан докторлари (Doctor of Science) ойлик маошига 60 фоизгача устама ўрнатиш, фан номзоди ёки фалсафа доктори (PhD) (ёки хорижий мамлакатларда уларга тенглаштирилган даражалар) илмий даражасига эга шахслар учун лавозим маошининг 30 фоизигача устама ўрнатиш тизими жорий этилди, илм- фан ва таълим соҳасидаги давлат ташкилотларида илмий, илмий-педагогик ва меҳнат фаолияти билан шуғулланувчи илмий даражага эга ходимларга қўшимча ҳақ тўлаш тартиби тўғрисидаги низом тасдиқланди [1]. Статистик рақамларга таянган ҳолда ишонч билан айтиш мумкинки, мамлакатда амалга оширилаётган кенг кўламли иқтисодий ислоҳотлар доирасида професор-ўқитувчиларнинг ва илмий ходимларнинг иш ҳақи маошлари, агар уни мустақилликнинг олдинги даврларига таққослайдиган бўлсак, кейинги йилларда сезиларли даражада ўсди. Лекин Ўзбекистон илмий соҳа ходимларининг ўртача иш ҳақи даромадларини ижтимоий-иқтисодий тараққиётда пешқадамлик қилаётган ва инновацион фаолият устун ривожланган хориж давлатларининг илмий ходимлари иш ҳақи даромадлари билан таққосласак, аҳвол мақтанарли даражада яхши эмаслигига амин бўламиз. Шу сабабли, илмий соҳасида банд бўлган ходимлар меҳнатлари натижаларини рағбатлантириш тизимини ҳар бир олимнинг меҳнат салоҳиятини тўла ишга солиш тамойилига мослаштириш ва олий таълим муассасалари ишчи-ходимлари меҳнатига ҳақ тўлаш тизимини такомиллаштириш муаммоси долзарб бўлиб қолмоқда. Мақоланинг мақсади олий таълим муассасалари профессор-ўқитувчиларининг меҳнатига ҳақ тўлашнинг амалдаги тизими самарадорлигини тадқиқ этишдан иборат бўлиб, унинг вазифаси олий таълим муассасалари профессор-ўқитувчиларининг меҳнат фаоллигини рағбатлантирувчи ва пировард натижада илмий-педагогик фаолияти натижавийлигини оширувчи тизимни яратиш бўйича илмий тавсиялар ишлаб чиқишдир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Замонавий адабиётларда олий ўқув юртлари профессор–ўқитувчилари таркибининг касбий фаолиятини мотивациялаш ва рағбатлантиришга бағишланган турлича нуқтаи назарларга асосланувчи бир қатор тадқиқотлар мавжуд, улар орасида Ивлев А.В., Шмидт Ю,Д., Купера А.В,, Куприянова Л.М.,Рахманбаева Р.А., Айнабек К.С. ва бошқаларнинг ишлари эътиборга молик. Жумладан, А.В. Ивлев олий таълим 6/2021 (№ 00056) http://iqtisodiyot.tsue.uz 90 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 6, noyabr-dekabr, 2021 yil муассасалари ходимларини мотивлаштириш ва рағбатлантириш тизимининг механизмлари ва воситаларини яхлит компонент сифатида қарашни таклиф этган [2]. Ю.Д. Шмидт ва А.В. Купера ишларида олий таълим муассасаси ходимлари учун бюджетдан ташқари рағбатлантирувчи қўшимча тўлов миқдорларини ҳисоблаш усули контракт асосида ўқиётган талабалар сонини, юклама миқдорини ва ҳар бир ходимнинг муассаса фаолияти натижаларига қўшган ҳиссасини ҳисобга олган ҳолда белгилаш таклиф этилади [3]. Л.М.Куприянова ўз ишларида олий таълим муассасалари ходимлари меҳнати- ни рағбатлантиришни самарали контрактлар тизимини шакллантиришдан бошлаш лозим, деб ҳисоблайди