MUSIQA MADANIYATI DARSLARIDA VOKAL IJROCHILIK MALAKALARINI SHAKILLANTIRISH.

Аннотация

Mazkur maqolada o‘rta maktab o‘quvchilarida vokal ijrochilik malakalarini baholash mezonlari va ushbu mezonlar asosida o‘quvchilarning vokal ko‘nikmalarini shakllantirish usullari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etilgan. Baholash jarayonida ovoz tembri, diapazon, intonatsiya, artikulyatsiya, musiqaga uyg‘unlik va sahnadagi holat kabi mezonlarning roli yoritilgan. Shuningdek, vokal mashqlar, tinglab tahlil qilish, ijodiy yondashuv va interfaol metodlar orqali ijrochilikni rivojlantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Maqola vokal san'atini o‘rgatish metodikasini takomillashtirishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: vokal ijrochilik, baholash mezonlari, o‘rta maktab, ovoz madaniyati, metodika, vokal mashqlar, musiqiy tarbiya Maktab ta’limida musiqa fanining asosiy vazifalaridan biri – o‘quvchilarda estetik didni shakllantirish, ularni musiqa orqali tarbiyalash va ijodiy faoliyatga yo‘naltirishdir. Ayniqsa, vokal ijrochilik – ya’ni ovoz bilan kuylash madaniyati bu jarayonda muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilarda vokal malakalarni rivojlantirish, ularni to‘g‘ri baholash va rag‘batlantirish – dars samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardandir. Shu bois, vokal ijrochilikni baholash mezonlarini aniqlashtirish hamda o‘quvchilarning vokal ko‘nikmalarini shakllantirish usullarini ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi. O‘rta maktab o‘quvchilarida vokal ijrochilikni baholash mezonlari va ularni shakllantirish usullari haqida batafsil ma’lumot quyidagicha taqdim etiladi. Bu bo‘limda har bir mezon alohida tahlil qilinadi, shuningdek, ularni rivojlantirish uchun amaliy usullar va strategiyalar keltiriladi. Vokal ijrochilikni baholash mezonlari https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 332 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 O‘rta maktab o‘quvchilarining vokal ijrochiligini baholashda quyidagi asosiy mezonlar qo‘llaniladi. Ushbu mezonlar o‘quvchilarning musiqiy mahoratini har tomonlama baholash imkonini beradi: Intonatsiya (ohangning to‘g‘riligi): - Tavsif: Intonatsiya o‘quvchining musiqiy notalarni to‘g‘ri kuylash qobiliyatini anglatadi. Bu mezon ovozning aniqligi va musiqiy asarga mos kelishini baholaydi. - Baholash nuqtalari: - Notalarni to‘g‘ri ijro etish (chetga chiqmaslik). - Tovushning barqarorligi, ayniqsa uzun notalarda. - Turli ohanglarda (minor, major) ijro qilishda aniqlik. - Muammolar: Ko‘pincha o‘quvchilar musiqiy eshitishning yetarlicha rivojlanmaganligi yoki nafasni to‘g‘ri boshqara olmaganligi tufayli intonatsiyada xato qilishadi. Ritm va temp: - Tavsif: Ritm musiqiy asarning vaqt tuzilishiga rioya qilishni, temp esa ijro tezligini saqlashni anglatadi. - Baholash nuqtalari: - Musiqiy ritmni aniq saqlash (sinxronlik). - Tempning barqarorligi (tezlashish yoki sekinlashishsiz). - Murakkab ritmik naqshlarni ijro etish qobiliyati. - Muammolar: O‘quvchilar ritmni his qilishda qiynalishi yoki metrnoma ritmiga moslasha olmaganligi mumkin. Diksiya va artikulyatsiya: - Tavsif: Diksiya so‘zlarning aniq va tushunarli talaffuz qilinishini, artikulyatsiya esa tovushlarning ravon va to‘g‘ri chiqarilishini anglatadi. - Baholash nuqtalari: - So‘zlarning tinglovchiga tushunarli bo‘lishi. - Vokal tovushlarning tozaligi (masalan, unli va undosh tovushlarning aniqligi). https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 333 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 - Matnning ma’nosini yetkazishda so‘zlarning to‘g‘ri urg‘ulanishi. - Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha so‘zlarni yutib yuborishadi yoki talaffuzda xato qilishadi, ayniqsa chet tili qo‘shiqlarda. Nafas olish texnikasi: - Tavsif: To‘g‘ri nafas olish vokal ijrochilikning asosiy elementlaridan biridir. Bu ovozning barqarorligi va uzun frazalarni ijro etish uchun zarur. - Baholash nuqtalari: - Nafasni uzoq vaqt boshqarish qobiliyati. - Uzun notalar va frazalarni ijro etishda nafasning barqarorligi. - Diafragma nafas olish texnikasidan foydalanish. - Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha noto‘g‘ri nafas olish (masalan, ko‘krak bilan nafas olish) yoki nafasni yetarli darajada ushlab turolmaslik muammosiga duch kelishadi. Emotsional ifoda va ijro uslubi: - Tavsif: Bu mezon o‘quvchining musiqiy asar mazmunini his qilib, uni tinglovchiga yetkazish qobiliyatini baholaydi. - Baholash nuqtalari: - Asarning emotsional mazmunini ifodalash (masalan, quvonch, qayg‘u, o‘ychanlik). - O‘ziga xos ijro uslubini shakllantirish. - Tinglovchilar bilan hissiy aloqa o‘rnatish. - Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha sahnada o‘zini noqulay his qilishlari yoki musiqiy asarni “his qilish”da qiynalishlari mumkin. Tovush sifati va tembri: - Tavsif: Ovozning tabiiy sifati, uning tembri va diapazoni bu mezonning asosiy elementlari hisoblanadi. - Baholash nuqtalari: - Ovozning yoqimlilig va tabiiyligi. - Tovushning turli registrlarda (past, o‘rta, baland) barqarorligi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 334 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 - Tembrning boyligi va o‘ziga xosligi. -