CLT YONDASHUVINING TARIXIY TARAQQIYOTI: 1970 YILLARDAN HOZIRGI KUNGACHA BO‘LGAN EVOLYUTSIYA

Аннотация

Mazkur maqola kommunikativ til o‘qitish (CLT) yondashuvining tarixiy taraqqiyotini tahlil qiladi. 1970-yillarda paydo bo‘lgan CLT ingliz tilini faqat grammatik bilimlar orqali emas, balki muloqot vositasi sifatida o‘rgatishga qaratilgan yondashuv sifatida shakllandi. Maqolada CLTning rivojlanish bosqichlari, metodik va texnologik yangiliklar, shuningdek, ijtimoiy-inklyuziv jarayonlardagi o‘rni tizimli ravishda tahlil qilinadi. 1. CLT’ning shakllanish bosqichi (1970–1980) 1970-yillar o‘rtalarida ingliz tilini o‘rgatishda grammatik- tarjima va audiolingvistik yondashuvlar ustun bo‘lgan bo‘lsa-da, ularning muloqot kompetensiyasini shakllantirishdagi samarasizligi tilshunoslar e’tiborini tortdi. Dell Hymes (1972) tomonidan ilgari surilgan “communicative competence” tushunchasi tilni faqat grammatik qoidalar yig‘indisi emas, balki ijtimoiy kontekstda muloqot qilish vositasi sifatida ko‘rishga undadi. Bu yondashuvni Michael Halliday (1973) va Brumfit & Johnson (1979) kabi olimlar yanada rivojlantirdilar. Bu davrda CLT asosiy tamoyillari shakllandi: - Til muloqot vositasi sifatida qaraladi. - To‘g‘ri gapirishdan ko‘ra, samarali aloqa muhim hisoblanadi. - O‘quvchilar faol ishtirokchilar sifatida baholanadi. - Xatolarga ijobiy yondashiladi, chunki ular o‘rganish jarayonining tabiiy qismidir. Bu bosqichda til o‘qituvchilari o‘z darslarida haqiqiy (authentic) materiallardan https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 64 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 foydalanishni boshladilar. Bu esa o‘quvchilarni real hayotdagi suhbatlarga tayyorlashga xizmat qildi (Richards & Rodgers, 1986). 2. Darsliklar va metodik qo‘llanmalardagi aks etishi (1980–1990) 1980-yillar CLT yondashuvining amaliyotga keng joriy etilishi bilan ajralib turadi. Shu yillarda “Strategies” (Abbs & Freebairn), “Headway” (Soars & Soars), va “Interchange” (Richards) kabi darsliklar paydo bo‘ldi. Bu darsliklarda: - Dialoglar va rolda o‘ynash (role-play) kabi topshiriqlar asosiy o‘rin egalladi. - Grammatika kontekstda berildi, ya’ni alohida mavzu sifatida emas, balki kommunikativ vaziyatlar orqali o‘rgatildi. - Madaniyatlararo muloqotga urg‘u berildi. CLT bu davrda nafaqat metod sifatida, balki ta’lim falsafasiga aylandi. Ammo bu yondashuvga nisbatan ilk tanqidlar ham yuzaga keldi. Jumladan, grammatik kompetensiya yetarli darajada rivojlanmasligi xavfi ta’kidlandi (Swan, 1985). 3. Vazifaga asoslangan va mazmuniy o‘rganishga o‘tish (1990–2000) 1990-yillarga kelib CLT yondashuvi yangicha shakllarda rivojlandi. Bu jarayonda ikki yondashuv ajralib chiqdi: 3.1. Task-Based Language Teaching (TBLT) - Nunan (1989) va Willis (1996) tomonidan ishlab chiqilgan. - O‘quvchilar tilni kommunikativ vazifalarni bajarish orqali o‘rganadilar. - Har bir dars oldindan belgilangan vazifa (task) asosida quriladi. Bu vazifa real hayotdagi holatga mos bo‘lishi kerak. 3.2. Content-Based Instruction (CBI) - Tilga emas, balki mazmunga (content) e’tibor qaratiladi. - Masalan, biologiya, tarix, yoki geografiya darslari ingliz tilida olib boriladi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 65 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 - Bu yondashuv CLT asoslariga tayanadi, biroq fanga oid lug‘at va nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga ko‘proq urg‘u beradi (Snow, 1991). 4. Texnologik integratsiya va onlayn CLT (2000–2020) XXI asrning boshlaridan boshlab CLT yondashuvi texnologik vositalar bilan boyidi. Dastlab multimediali CD-darsliklar, so‘ngra internet, bloglar, video konferensiya platformalari (masalan, Skype, Zoom) dars jarayoniga kirib keldi. - Larsen-Freeman (2008) CLT yondashuvida multimodal resurslarning o‘rni ortganini ta’kidlaydi. - Onlayn CLT kurslar, interaktiv platformalar (Duolingo, BBC Learning English), va forumlar orqali o‘rgatuvchi-o‘rganuvchi o‘rtasidagi muloqot kuchaydi. Ayni paytda, o‘quvchilar global auditoriya bilan muloqot qilish imkoniga ega bo‘ldilar. Bu esa CLT yondashuvining asosiy tamoyillaridan biri – real muloqotni – yanada kuchaytirdi. 5. Masofaviy ta’lim va ijtimoiy inklyuziya (2020–hozirgi kungacha) COVID-19 pandemiyasi CLT yondashuvining yangi yo‘nalishini shakllantirishga sabab bo‘ldi. Endi CLT faqat sinfxonada emas, balki masofadan turib ham amalga oshirilmoqda. - Masofaviy CLT modeli shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirdi (González- Lloret & Ortega, 2021). - “Flipped classroom” (teskari dars) modeli orqali o‘quvchilar darsga tayyor holda kelib, vaqtni faqat interaktiv mashg‘ulotlarga bag‘ishlamoqda. - Shuningdek, CLT ijtimoiy inklyuziya vositasiga aylandi – ya’ni til o‘rganish imkoniyati geografik yoki iqtisodiy cheklovlardan qat’i nazar, barcha qatlamlar uchun ochiq bo‘ldi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-71 66 Часть–8_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Masofaviy CLTda AI (sun’iy intellekt) texnologiyalari, chat-botlar va virtual muhitlardan ham faol foydalanilmoqda. Xulosa CLT yondashuvi o‘zining soddaligi, ha