MUSTAQIL SO'Z TURKUMLARI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada o’zbek tilidagi mustaqil so’z turkumlari haqida fikr va mulohazalar keltirilgan. Kalit so’zlar. So’z turkumi, mustaqil so’zlar, ot, sifat, son, fe’l, ravish, olmosh, grammatik. Sо‘z turkumlari tilshunoslik tarixining eng qadimgi davrlaridayoq о‘rganish obyekti bо‘lgan edi. Qadimgi Yunon tilshunosligidayoq sо‘z turkumlari tushunchasi shakllana boshlagan. Sharq tilshunosligida antik tilshunoslik bilan mushtarak tomonlar anchagina. Xususan, hind va arab tilshunoslarining qarashlari antik tilshunoslarnikiga anchagina yaqin keladi. Masalan, hindlar tо‘rt a’zoli, arablar uch a’zoli paradigma ajratganlar. Hindlar ot va fe’l asosiy sо‘z turkumlaridan tashqari kо‘makchi va yuklamani ajratgan bо‘lsalar, arablar yuklamanigina ajratadilar. Arab tilshunosligi an’analariga asoslanib dastlabki turkiyshunoslar ham uchta sо‘z turkumini ham ajratadilar. Masalan, Mahmud Koshg‘ariy, Mahmud Zamaxshariylarda ham ana shunday uchlik kuzatiladi. Keyinchalik, A.Navoiy ham ana shunday uchta sо‘z turkumini ajratgan, biroq о‘z https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 14 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 navbatida ot va fe’l turkumiga xos jihatlarni aynan turkiy tillar xususiyatlariga asoslanib ancha mukammal izohlab bera olgan. Yana shunga e’tibor berish lozimki, bu uchta sо‘z turkumi ichki bо‘linish xususiyatiga ega. Xususan, Mahmud Koshg‘ariy arab tilshunosligi vorisi sifatida an’anaviy uchta turkumni ajratsa-da, ot, sifat, son, olmosh, fe’l, kо‘makchi va undovlarni ancha izchil farqlagan. Sо‘z turkumi, nomidan ma’lumki, sо‘zlardan tuzilgan bо‘lishi shubhasiz. Oʻzbek tilida sо‘zlarni turkumlarga ajratilishda ularning qanday sо‘roqqa javob bо‘lishiga qarab, mustaqil, yordamchi va oraliq sо‘zlarga bо‘linadi. So‘zlarning lug‘aviy va grammatik ma’no jihatdan o‘xshashligiga ko‘ra ayrim leksik - grammatik guruhlariga ajratilish so‘z turkumlari deyiladi. So‘zlarni turkumlarga ajratishda ularning grammatik ma’no-lari bilan bir qatorda, lug‘aviy ma’nosi ham asosiy belgilardan hisob-lanadi. Ham grammatik, ham leksik ma’nolarga ega bo‘lib, gapda mustaqil sintaktik bo‘lak sifatida ishtirok etadigan so‘zlar mustaqil so‘zlar deyiladi. Mustaqil so‘zlarga: № Soʻz turkumi Soʻrogʻi Namuna 1 Ot Kim?, Nima? , Qayer? Ahmad, uy, О‘zbekiston 2 Sifat Qanday? Qanaqa ? Katta, notо‘g‘ri, Qaysi ? bardavom, badfe’l https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 15 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 3 Son Necha? Nechanchi? tо‘qson, yuz, Nechta? Qancha? ming, million, milliard. 4 Olmosh barcha, hamma, ular, bu, qancha ? 5 Ravish Qanday? Qanaqa? tez, kecha, Qancha? Qay holatda? Qay oldin, kо‘p tarzda? Qachon? 6 Fe’l Nima qilmoq? Nima bordi, keldi, qiladi? Nima qildi? Nima о‘qigan, turibdi, qilmoqchi? Nima qilgan? о‘qidi Ot so`z turkumi — mustaqil soʻz turkumlaridan biri. U boshqa turkumlardan bir necha belgi — xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ular quyidagilardan iborat: a) ot yasalish xususiyatiga ega: ishchi, suhbatdosh, paxtakor, bogʻbon, oshpaz, Mirzachoʻl; b) son-miqdorni bildirish xususiyatiga ega: bola — bolalar, daftar—daftarlar; d) egalik koʻrsatkichiga ega: otam, otang, otasi — otamiz, otangiz, otalari; g) kelishik shakllari bilan oʻzgaradi; maktab, maktabning, maktabni, maktabga, maktabda, maktabdan; e) gapda barcha gap boʻlaklari vazifasida keladi Otlarning yasalishi natijasida yasama otlar paydo boʻladi. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 16 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Sifat (tilshunoslikda) — predmet belgisini bildiruvchi soʻzlar turkumi. Grammatikada belgi soʻzi keng tushunchali boʻlib, u belgini rang-tus, hajm, shaklkoʻrinish, xususiyat va sh.k.ga koʻra bildiradi: qizil, keng, yoqimli va boshqa Shu xususiyatlariga koʻra, sifatlar maʼnosiga qarab bir necha turga boʻlinadi Sifat asosan otga bog‘lanadi va uning belgisini aniqlaydi. Masalan: oq ko‘ylak, kuzgi ekin, aqlli qiz, yumshoq non, o‘rtancha o‘g‘il. Bunda belgi bildiruvchi so‘z sifatlovchi, uni boshqarib kelgan ot esa sifatlanmish deyiladi. Narsaning, miqdori, sanog‘i yoki tartibini bildirib, qancha? nechta? nechanchi? so‘roqlaridan briga javob bo‘ladigan so‘zlar son deyiladi. Sonlar sifat singari belgi tasavvuri bilan aloqador bo‘lib, narsaning miqdori, sanog‘i va tartibiga ko‘ra belgisini ifodalaydi: beshta kitob, uchala talaba, birinchi kurs kabi. Sonning ma’no turlari. Sonlar ma’no jihatdan, dastlab, ikki guruhga bo‘linadi: 1) miqdor son, 2) tartib son. Fe’l barcha tillarda ham faol bo‘lgan so‘z turkumlaridan biridir. Fe’l semantik doirasi keng, lekin, asosan, ish- harakat hamda ish-harakat tasavvurini beradigan holatni anglatadi. Fe’l so‘z turkumining o‘rganilishi boshqa so‘z turkumlariga uzviy bog‘liq. Eng katta so‘z turkumi ham fe’l hisoblanadi. Harakat va holatning belgisini, belgining belgisini (sifat va ravishning), ba’zan predmetning (ot) belgisini bildiradigan mustaqil so`z turkumi ravish deyiladi. Sifat so