ШИФОБАХШ ДОРИВОР ORIGANUM TUTANTUM L. ЎСИМЛИГИ ИНТРОДУКЦИЯ ШАРОИТИДА УРУҒ УНУВЧАНЛИГИ

Аннотация

The introduction and bioecological characteristics of the medicinal small- flowered mountain oregano, Origanum tyttanthum L., were studied under the climatic and soil conditions of the Samarkand oasis. These scientific investigations aimed to enrich the local flora with diverse medicinal plants and meet the increasing demand of the regional pharmaceutical industry for raw materials by introducing a promising medicinal species. Field experiments on seed propagation of Origanum tyttanthum L. were conducted in typical gray soil climate conditions of the Samarkand region during 2021, 2022, and 2023. Seeds were sown in two seasons—spring and autumn—across different planting schemes (45×30 cm, 60×30 cm, and 90×30 cm). https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 117 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Keywords:Origanum tyttanthum L.,medicinal plant, introduction, bioecology, seed germination, field conditions, Samarkand region, ecological conditions, plant propagation, sowing time, phenophase, pharmaceutical industry. Дунё мамлакатларида бугунги кунда биологик хилма-хилликни сақлаш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш муаммоси энг долзарб муаммолардан бири бўлиб, ушбу муаммонни хал этишда табиий холда ўсувчи доривор ўсимлик турларини кўпайтириш ва уларнинг уруғчилигини йўлга қўйиш муҳим ўрин тутади, унинг асосий тадқиқотлари табиий ва маданий флора ўсимликларини интродуксия қилишга қаратилган. Мамлакатимизда таълим, фан ва ишлаб чиқаришни интеграциялаш, фармацевтика саноатини халқаро талабларга жавоб берадиган доривор ўсимликлар хом ашёси билан узлуксиз таъминлаш, импорт ҳажмларини камайтириш, хорижий давлатларда талаб юқори бўлган турларини плантация усулида кўпайтириш орқали експорт ҳажмларини ошириш, ёввойи ҳолдаги доривор ўсимликларни сақлаш ва майдонларини кенгайтириш борасида илмий тадқиқот ишларини олиб бориш ушбу тадқиқот мавзусини долзарблигини белгилайди. Биз илмий тадқиқотимизда доривор майда гулли тоғ райхони Origanum tyttanthum L уруғларининг дала шароитида генератив (уруғ) усулда кўпайтириш жараёнларини кузатишни 2021, 2022, va 2023 йилларда Самарқанд вилоятининг эскитдан суғориладиган типик бўз тупроқ иқлим шароитида амалга оширдик. Майда гулли тоғ райхони уруғлари икки хил вақтда бахор ва куз ойларида, 45х30sm, 60х30sm, 90х30sm экилди ва уруғ унувчанлиги ўрганилди. Ўсимликларнинг оптимал екиш муддатларини аниқлашда унинг дала унувчанлигини ўрганиш муҳим аҳамиятга ега. Origanum tyttanthum L уруғининг униб чиқишига экиш муддатларининг таъсири бўйича ўзимизда ва хорижий давлатларда олиб борилган кузатишлар соҳасида аниқ маълумотлар топмадик. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 118 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Шу муаммони ҳал қилиш мақсадида биз Origanum tyttanthum L уруғининг униб чиқишига экиш муддатларининг таъсирини ўрганишни мақсад қилиб олдик. 2021 yil доривор (Origanum tyttanthum L.) ning urug’ini dala sharoitida unib chiqishi Origanum tyttanthum L нинг онтогенезини ўрганиш натижасида маълум бўлдики, уларни уруғларининг унувчанлик хусусияти юқори бўлиб тупроқ иқлим шароитларига ҳам боғлиқ. Екиш учун ҳар бир вариантга 200 тадан тўлик, етилган уруғларни олиниб, экиш ишлари 1м² да кузда октябр ҳамда баҳорда март ойларида ўтказилди (3.4-3.5- расмлар). Тажрибалар тўрт карра такрорланишда қўйилди. Барча тажриба майдонларида ўсимликларга ишлов берилиб, тупроқ юмшатиб чопиқ қилинди. Олинган маълумотларга қараганда уруғларнинг униб чиқишда муддатлар орасида кескин фарқлар борлиги аниқлади. Чунончи, уруғининг энг кўп униб чиқиш жараёни 15 октябр ойида экилган вариантда кузатилди. Тажрибада экилган 200 dona urug’dan 180 tasi unib chiqib, умумий экилган уруғларнинг 90% ni tashkil etgan bo’lsa уруғларнинг eng kam unib chiqishi 15 aprel oyida ekilgan variantda kuzatildi (3.2-jadval).Дала тажрибамизда ушбу варинтда экилган 200 dona урғларнинг atigi 50% unib чиқганлиги kuzatildi. Май ойида экилган уруғларнинг кам униб чиқганлигини уруғ униши учун зарур бўлган тупроқ харорати ва об-хаво хароратининг паст бўлиши билан изохладик. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 119 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Экиш чуқурлигини Origanum tyttanthum L уруғларининг дала унувчанлигига таъсири Бизга маълумки, ўсимликлардан юқори ҳосил олишнинг муҳим омилларидан бири бу уруғнинг екиш чуқурлигини аниқлашдан иборатдир. Бу соҳада айниқса майда уруғли ўсимликлар уруғининг униб чиқишини аниқлаш бўйича аниқ бир маълумотлар йўқ. Тадқиқотчи олимларнинг фикрича майда уруғли ўсимликларнинг уруғини кўммасдан екиш маъқул, чунки уларни кўмиш уруғнинг униб чиқиш қобилиятини сусайтиради дэса, бошқа бир олимлар аксинча уруғларни кўмиб экиш албатта зарур эканлигини таъкидлайдилар. Ушбу масалани ҳал қилиш мақсадида биз доривор майда гулли тоғ райхони (Origanum tyttanthum L уруғини ҳар хил чуқурликда (0,3 см, 0.5, см, 1см, 2см. 3см ва 4см) екиб тажриба ўтказдик. Экиш учун ҳар бир ва