MAKTAB O’QUVCHILARIGA MATNLI MASALALARNI MODELLASHTIRISH USULLARINI O’QITISH VOSITASIDA ULARNING O’QUV - BILISH KOMPETENTSIYASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI.

Аннотация

Maqolada matnli masala ustida ishlash misolidan foydalangan holda maktab o’quvchilarining o’quv – bilish kompetentsiyasining faoliyat komponentini rivojlantirish metodikasi qaralgan. Matnli masalalarni yechish natijasida o’quvchilarda o'rganish ob’ekti sifatida matn bilan bog’liq bo’lgan mantiqiy, uslubiy va umumiy ta’lim faoliyati elementlari bo’yicha ko'nikmalar shakillanadi va rivojlantiriladi. O’quvchilar, o’qituvchilar va talabalar jamoasining individual xususiyatlariga moslashtirilgan tavsiya etilgan o’qitish metodikasi matnli masalalarni modellashtirish usullarini o'zlashtirish bilan bog’liq ko’plab ta'lim muammolarini hal qilish imkonini beradi. Kalit so’zlar : kompetensiya/kompetentlik, bilish, o’qitish, o’quv - bilish kompetentsiya, matn, yozma matn, matnli masala, malaka, bosqich, faoliyat, model. Ta’limda kompetensiyaviy yondashuv sohasida ilmiy pedagogik hamjamiyat faoliyatining faollashuvi “nima uchun, nimani va qanday o‘rganish kerak?” degan savolga aniq bir qiymatli javob bera olmaydi. [1]. Bu masala, tabiiyki, mehnat bozoridagi vaziyat , jamiyatning rivojlanish sur’atlarining tezlashishi va atrof-muhitni axborotlashtirishning keng tarqalishi ta’sir ko’rsatadigan bitiruvchilarga qo’yiladigan zamonaviy talablar nuqtai nazaridan ilmiy tadqiqotlarni doimiy ravishda takomillashtirish bosqichida . Yan Amos Komenskiyning muvaffaqiyatli va samarali maktab ta’limining “usullarini kashf qilish” zarurligi haqidagi bayonoti bugungi kunda ham dolzarbdir, vaqt , ayniqsa, pedagogikadagi innovatsiyalar kam uchraydigan hodisa. Qoida tariqasida, bu jamiyat taraqqiyotining yangi bosqichida unutilgan pedagogik https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 141 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 haqiqatlarni ko’rib chiqishdir. Va bizning maqolamizda biz printsipial jihatdan yangi usulning kashfiyoti haqida emas, balki o’qituvchilar tomonidan amaliy faoliyatda qo’llaniladigan ba’zi umumlashtirilgan usullarni qaraymiz. “O’quvchilar ko’proq oqiydigan” o’quv jarayonining turini hisobga olgan holda [2, p. 243], sub’ekt-sub’ekt pedagogikasi har qanday vaziyatda ham har bir sub’ektning ta’sir va ta’sir obyekti bo’lib qolishini istisno etmasligini muhim deb bilamiz. Bunday holda, bu maktab ta’lim muhiti, xususan, o’qituvchidir. O’qituvchining ta'lim faoliyatining o'zi o'zlashtirish predmetiga aylanganda, o'quvchining o'z-o'zini tarbiyalash, o'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini qurish pozitsiyasini qabul qilishi, sub'ekt-ob'ekt munosabatlarining ijobiy ta'siridan foydalanishga bog'liq tadqiqot va amaliy – yo’naltirilgan o’qitish usullariga ega ta'lim muhitini yaratish qobiliyatiga bog'liq [2, 45-46 betlar]. Shu bilan birga, o’qituvchi maktab o’quvchilarida ta’lim, boshqaruv va tarbiyaviy-mantiqiy ko’nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish masalalarini hal qilishi kerak. Yuqoridagi ko’nikmalar maktab o’quvchisining o’quv – bilish kompetentsiyasining faoliyat komponentini belgilaydi. Matn, ramziy birliklarning ajralmas ketma-ketligi sifatida [1], barcha maktab matematika kursida muhim o’rganish ob’ektidir. Shu sababli, matnli masalalardan o’quvchilarning universal o’quv - bilish qobiliyatlari (kompetentliklari) faoliyat komponentini rivojlantirish vositasi sifatida foydalanish o’qituvchiga butun matematika kursi davomida “ hodisalarning umumiy qonuniyatlari va mohiyatini ko’rsatadigan aniq va alohida bilimlardan abstrakt bilimga o’tish yo’lni bajarishga imkon beradi” [4, 59b]. Tavsiyalarimiz noaniq bo’lishiga yo’l qo’ymaslik uchun ma’lum bir matnli masala misolidan foydalanib, universal amallarni shaklllantirish usullarini ko’rib chiqaylik. Shunday qilib, o’quvchilarga quyidagi matnli masala beriladi: Yuzi 40 m2 bo’lgan devorni ikkita bo’yoqchi birgalikda ishlasa 1 soat ichida bo’yashlari mumkin. Alohida ishlaganda birinchi bo’yoqchi 50 m2 devorni bo’yashga ikkinchi bo’yoqchi 90 m2 devorni bo’yash uchun sarflagan vaqtdan 4 soat kam vaqt https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 142 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 sarfladi . Birinchi bo’yoqchi 100 m2 devorni bo’yash uchun necha soat vaqt sarflaydi ? Kengaytirilgan faoliyat bosqichlari: 1- amal . Masala mazmunini tahlil qilish uchun matnni o’qish. Ta’lim mahsuloti : Matn mazmunidagi tahlil “predmetlari” ni aniqlash Sharhlar va ko’rsatmalar: Bunday holda, tahlil predmetlari quyidagilardir: - ob’ektlar soni (uchta ob’ekt: birinchi bo’yoqchining faoliyati, ikkinchi bo’yoqchining faoliyati; birgalikdagi faoliyat); - vaziyatlar (har bir kishi alohida ishlaydi va birgalikda ishlaydi); - ish vaqti; - ish unumdorligi; - bajarilgan ishlar hajmi; - masalaning asosiy savoli yoki izlanayotgan miqdor: birinchi bo’yoqchi tomonidan 100 m2 uchun sarflangan vaqt; - o’lchov birliklari:vaqt soatlarda o’lchanadi; ish unumdorligi m 2 / soat da o’lchanadi ; bajarilgan ish m 2 da o’lchanadi. Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki, masala matnini tahlil qilishda o’qituvchi o’quvchilarni juda noaniq savolga