BREZENT MATOSINING SUVBARDOSHLIK VA HAVO O‘TKAZISH XOSSALARINI O‘RGANISH

Аннотация

This article explores methods to improve the water resistance and air permeability of cotton-based tarpaulin fabrics. The effectiveness of acrylate latexes and modern hydrophobic treatments is analyzed. Experiments were conducted according to ISO and GOST standards. The results enhance the practical application potential of tarpaulin materials. Brezent - bu yetarlicha mustahkam to‘qimachilik materiali bo‘lib, u turli sohalarda, masalan, tentlar, chodirlar, yopqichlar va boshqa jihozlar tayyorlashda qo‘llaniladi. Asosiy sohalardan biri – qishloq-xo‘jalik mahsulotlari, jumladan paxta xomashyosini kuz-qish yog‘ingarchiliklaridan saqlashda katta ahamiyatga ega [1]. Mustaqillikgacha bu maqsadlarda paxta va zig‘irpoya tolalaridan iborat brezentlar matolar https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 237 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 keng foydalanilgan. Lekin hozirda, ko‘p qo‘l kuchi ishlatilish sababli, ularning narxi juda baland bo‘lib, amalda kam foydalaniladi. O‘tgan asr 90-yillarda O‘zbekistonda paxta tolalari asosidagi parusina matosini benzinda eritilgan parafin bilan gidroizolyasiay qilish yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, brezentni parafin yoki [2] mum eritmasi bilan to‘yintirish usuli maxsus sharoitlarni talab qiladi, bunda erituvchi sifatida organik erituvchilar ishlatiladi. Ammo, parafinning mexanik xossalari pastligi sababli, bu brezentlar tezda gidrofoblik xossalarini yo‘qotadi. Bu esa bir qator noqulayliklar tug‘diradi va mehnat xavfsizligi nuqtayi nazaridan ham xavfli hisoblanadi. O‘lchash usuli va birliklari: Gidrostatik bosim usuli (standart): Standartlar: ISO 811 — "Textiles – Determination of resistance to water penetration – Hydrostatic pressure test". GOST 12088-77 — "To‘qimachilik materiallarining suv bardoshligini aniqlash". O‘lchov birligi: mm suv ustuni. Bu birlik mato yuzasiga tik holatda bosim qiluvchi suv ustunining maksimal balandligini bildiradi (1 mm ≈ 9.8 Pa). Tajriba usuli (ISO 811 bo‘yicha): Tajriba uchun zarur asboblar: Gidrostatik press (masalan, Textest FX3000 tipidagi). Silindrli suv bosimi kamerasi. Tajribalarni bajarish tartibi: Brezent namunasi maxsus silindrga joylashtiriladi (odatda 100 sm²). Pastdan yuqoriga qarab suv bosimi asta-sekin oshiriladi (rate: 10 mm/min). Mato yuzasida 3 ta suv tomchisi paydo bo‘lgan momentda bosim o‘lchanadi. Har bir namuna 3–5 marta o‘lchanadi, o‘rtacha qiymat olinadi. Brezent materialining havo o‘tkazish qobiliyatini aniqlash orqali uning ventilyatsiya, nafas oluvchanlik va namlik bug‘larining chiqishi bo‘yicha mosligini baholash. Havo o‘tkazuvchanlik – bu brezent matosi orqali ma’lum bosim ostida ma’lum vaqt ichida o‘tadigan havo miqdoridir. Bu ko‘rsatkich, ayniqsa, tentlar, yopiq chodirlar, sanoat himoya qoplamalari va maxsus ish kiyimlari uchun muhimdir. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 238 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Standart nomi: ISO 9237:1995 — Textiles – Determination of permeability of fabrics to air. O‘lchov birligi: dm³/(m²·s) yoki mm/s. Bu birlik 1 m² yuzadan 1 soniyada nechta kub desimetr havo o‘tishini bildiradi. Zarur asboblar: Air permeability tester (masalan, FX 3300, Textest firmasi). Tashqi havo manbai (kompressor), namuna tutgichli o‘lchash kamerasi, barometrik bosim o‘lchagich. Brezentlarda suvbardoshlik xususiyati muhim ahamiyatga ega. To‘liq paxta tolalaridan ip gazlamasidan, oddiy to‘r (polotnyanoy) to‘qimasi asosida tayyorlangan, suv o‘tkazmaydigan kompozit bilan ishlov berilgan va kerakli rangda bo‘yalgan brezentning sirt zichligi taxminan 600–900 g/m² bo‘lishi mumkin. U yog‘ingarchilikni o‘tkazmaydi, havo va bug‘ o‘tkazuvchanligiga ega bo‘lib qoladi, bo‘yiga hamda eniga kam tortiluvchan bo‘ladi, yorug‘lik ta’siriga chidamli va tashqi muhit ta’sirlariga bardosh bera oladi. U bir necha yil xizmat qilishi kerak va odatda kamida 30 sm balandlikdagi suv ustuni bosimiga chiday olishi lozim[1]. Shu bilan birga, uning havo o‘tkazuvchanlik xususiyati 5 dm³/m²·s dan kam bo‘lmasligi kerak. Brezentlarni gidrofob ishlov bilan qoplash matoning suvni qaytaruvchi xususiyatlarini oshirishga xizmat qiladi. Bunday ishlov berishning har bir usuli materialdan foydalanish sharoitlariga qarab o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Brezentlarni gidroizolyatsiya qilishda suvli muhitda akril latekslardan propitka materiali sifatida foydalanish foydalidir, chunki ular mavjudligi oson va nisbatan arzon, shuningdek xavfsiz hisoblanadi — bunda erituvchi sifatida suv qo‘llaniladi. Shuni ta’kidlash kerakki, tolalar yuzasida hosil bo‘ladigan polimer plyonka migratsiya qilmasligi, uchuvchanlik va ishqalanishga duchor bo‘lmasligi bilan birga, suvning bug‘lanishi natijasida hosil bo‘ladigan qo‘shimcha teshikchalar mavjudligi bilan ham ijobiy ajralib turadi[3]. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 239 Часть–2_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 Brezent matosining suvga nisbatan chidamliligi, ya’