O'ZBEK TILINING LINGVISTIK MOHIYATI.

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek tilining lingvistik mohiyati har tomonlama tahlil qilinadi. Unda o‘zbek tilining fonetik, morfologik, sintaktik va semantik xususiyatlari, til tizimi va strukturasi, boshqa turkiy tillar bilan o‘zaro aloqasi, hamda zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda egallagan o‘rni yoritiladi. Maqola, shuningdek, o‘zbek tilining milliy o‘zligimizni shakllantirishdagi o‘rni va uning funksional rivojlanish imkoniyatlariga ham e’tibor qaratadi. Kalit so‘zlar: O‘zbek tili, lingvistika, fonetika, morfologiya, sintaksis, semantika, til tizimi, turkiy tillar, milliy til, til rivoji. Til – insoniyatning eng muhim ijtimoiy hodisalaridan biri bo‘lib, jamiyatda axborot almashinuvi, tafakkur ifodasi va madaniyatning asosi sifatida xizmat qiladi. O‘zbek tili esa turkiy tillar oilasining eng yirik va taraqqiy etgan vakillaridan biri hisoblanadi. Uning shakllanishi, rivojlanishi va bugungi kundagi holati nafaqat filologlar, balki sotsiologlar, tarixchilar va madaniyatshunoslar uchun ham muhim tadqiqot obyektidir. Mazkur maqolada o‘zbek tilining lingvistik mohiyati – ya’ni uning tuzilishi, struktura birliklari va til tizimidagi o‘rni ilmiy jihatdan yoritiladi. O‘zbek tilining umumiy xususiyatlari va kelib chiqishi O‘zbek tili turkiy tillar oilasining sharqiy (qarluq) guruhiga kiradi va O‘rta Osiyo xalqlari, xususan, o‘zbeklarning asosiy muloqot vositasidir. Turkiy tillar ichida u chig‘atoy tilidan kelib chiqqan bo‘lib, bu til 15–19-asrlarda O‘rta Osiyoda adabiy til sifatida keng qo‘llanilgan. O‘zbek tilining shakllanishida turkiy, arab, fors va boshqa tillarning ta’siri muhim rol o‘ynagan. https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 59 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 O‘zbek tili agglutinativ tillar qatoriga kiradi, ya’ni so‘z shakllari ildiz so‘zga qo‘shimchalar qo‘shish orqali hosil qilinadi. Bu xususiyat uning grammatik tuzilishini moslashuvchan va aniq qiladi. Masalan, “kitob” so‘ziga turli qo‘shimchalar qo‘shib “kitoblar”, “kitoblarim”, “kitoblarimda” kabi shakllar hosil qilinadi, bunda har bir qo‘shimcha o‘ziga xos ma’no yoki grammatik vazifani ifodalaydi. Fonetik tuzilish O‘zbek tilining tovush tizimi uning lingvistik mohiyatining muhim qismidir. U quyidagi xususiyatlarga ega: Unlilar: O‘zbek tilida 6 ta asosiy unli tovush mavjud: a, e, i, o, u, o‘ (ў). Ular qalin (a, o, u) va ingichka (e, i, o‘) sifatida ikkiga bo‘linadi. Unlilar uyg‘unligi (sinxarmonizm) o‘zbek tilining muhim xususiyati bo‘lib, so‘z ichidagi barcha unlilar bir xil turdagi (qalin yoki ingichka) bo‘lishi kerak. Masalan, “bola” (qalin unlilar), “kema” (ingichka unlilar). Bu qoida qo‘shimchalarda ham kuzatiladi: “uylar” (qalin), “so‘zlar” (ingichka). Undoshlar: O‘zbek tilida 24 ta undosh tovush mavjud, ular orasida jarangli (b, d, g), jarangsiz (p, t, k), ishqaluvchi (f, s, sh) va boshqa turlari bor. Undoshlar talaffuzda unlilar bilan uyg‘unlashadi, lekin ba’zi dialektlarda undoshlarning talaffuzi farq qilishi mumkin (masalan, “q” tovushining “g”ga aylanishi). Urg‘u: O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi (masalan, “kitob”, “o‘quvchi”). Biroq, qo‘shimchalar qo‘shilganda urg‘u o‘zgarishi mumkin (masalan, “kitoblarímda”). Urg‘u so‘zning ma’nosini farqlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Intonatsiya: O‘zbek tilida intonatsiya jumlalar turiga qarab farqlanadi. Masalan, so‘roq jumlalarida ohang ko‘tariladi, undov jumlalarida esa pasayadi. Morfologik tuzilish O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, so‘z shakllari qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Bu tizim tilni moslashuvchan va aniq qiladi. Quyida asosiy morfologik xususiyatlar: https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 60 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 So‘z turlari: O‘zbek tilida ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish, yordamchi so‘zlar va undovlar kabi so‘z turlari mavjud. Har bir so‘z turi o‘ziga xos grammatik xususiyatlarga ega. Otlar va kelishiklar: O‘zbek tilida otlar 6 ta kelishikda ishlatiladi: Nominativ (bosh kelishik): “uy” (uy shu yerda). Genitiv (egallik): “uyning” (uyning eshigi). Dativ (yo‘nalish): “uyga” (uyga kirdim). Akkusativ (to‘ldiruvchi): “uyni” (uyni ko‘rdim). Lokativ (joy): “uyda” (uyda yashayman). Ablativ (chiqish): “uydan” (uydan chiqdim). Kelishiklar otning jumlada qanday vazifa bajarishini aniq ko‘rsatadi. Fe’llar: O‘zbek tilida fe’llar zamon, shaxs, son va holatni ifodalovchi qo‘shimchalar bilan boyitiladi. Masalan: Hozirgi zamon: “yozaman” (men yozaman). O‘tgan zamon: “yozdim” (men yozdim). Kelasi zamon: “yozaman” yoki “yozmoqchiman” (men yozaman/yozmoqchiman). Fe’llar, shuningdek, tus (o‘timsiz, o‘timli, qaytarma) va holat (sabab, shart, maqsad) kabi kategoriyalarni ifodalaydi. Qo‘shimchalar: O‘zbek tilida qo‘shimchalar ko‘p funksiyali bo‘lib, ular so‘z yasash, ko‘plik, egalik, zamon va boshqa ma’nolarni ifodalaydi. Masalan: Ko‘plik: “-lar/-ler” (kitoblar, so‘zlar). Egalik: “-m, -ng, -si” (kitobim, kitobing, kitobsi). So‘z yasovchi qo‘shimchalar: “-chi” (