Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
JADIDLAR HARAKATI: TARIXIY ZARURAT, MILLIY UYGʻONISH VA MA'RIFATGA ASOSLANGAN ISLOHOT DASTURI.
Olloberdiyeva Shodiyona Baxrom qizi
Образование наука и инновационные идеи в мире · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan jadidchilik harakati chuqur tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan yoritiladi. Harakatning maʼrifiy, siyosiy va madaniy asoslari, uning ilg‘or vakillarining faoliyati, jadid maktablari, milliy matbuot, adabiyot va teatr orqali xalqni uyg‘otish yo‘lidagi sa’y-harakatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Jadidlar merosining hozirgi o‘zbek jamiyatida tutgan o‘rni va dolzarbligi haqida xulosa chiqariladi. Kalit so‘zlar: Jadidchilik, uyg‘onish, islohot, maʼrifat, milliy o‘zlik, matbuot, maktab, teatr, Turkiston Muxtoriyati. Kirish: Jadidchilik harakati O‘rta Osiyo xalqlari tarixida uyg‘onish davri rolini bajargan, zamonaviylik va milliylik g‘oyalarini uyg‘unlashtirgan o‘ziga xos harakatdir. Uning ildizlari nafaqat ijtimoiy-siyosiy, balki diniy-maʼrifiy va falsafiy asoslarga ega. Mustamlaka sharoitida shakllangan bu harakat jamiyatni ilm-fan, madaniyat, siyosat va iqtisodiyot sohalarida o‘zgartirishni o‘z oldiga maqsad qilgan edi. Jadidlarning faoliyati bugungi O‘zbekiston taraqqiyotida ham o‘z aksini topmoqda. Jadidchilik harakatining vujudga kelishining tarixiy-falsafiy asoslari Mustamlaka sharoitidagi ijtimoiy inqiroz XIX asr oxirida Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi mahalliy jamiyatda siyosiy mustaqillik, iqtisodiy erkinlik va madaniy rivojlanishning inqirozga uchrashiga sabab bo‘ldi. Bu inqiroz oqibatida xalqda turmush darajasi tushib https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 135 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 ketdi, ilm-fan va taʼlim rivojisiz qoldi. Shunday murakkab sharoitda jamiyatning ilg‘or qatlamida yangicha tafakkur shakllana boshladi. Islom tafakkuri va Yevropa uyg‘onish g‘oyalari sintezi Jadidlar nafaqat mahalliy anʼanaviy bilimlar bilan, balki Rossiya va Yevropa maʼrifatchiligi bilan ham tanish edilar. Ular islomning asl mohiyatiga, ya’ni aql, ilm, taraqqiyot g‘oyalariga tayanib, jamiyatni uyg‘otish yo‘lini tanladilar. Bu jihatdan, jadidlar musulmon dunyosining o‘ziga xos “ma’rifiy uyg‘onish” vakillari bo‘lib chiqdilar. Jadidlarning asosiy islohot yo‘nalishlari Yangi usul maktablari va taʼlimdagi burilish Jadidlar ilk islohotni taʼlimdan boshladilar. Eski usulda faqat Qur’on, sarf-nahv o‘rgatiladigan maktablarga qarshi ravishda, yangi usul maktablarida arifmetika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar, chizmachilik, chet tillari o‘rgatildi. Ta’limda tovush asosidagi yondashuv (fonetika) joriy qilindi. Jadid maktablari nafaqat bilim, balki tarbiya, mustaqil fikr, milliy ongni shakllantirish maskaniga aylandi. Abdulla Avloniy yozganidek: “Millatni saodatga chiqaradigan – maʼrifatdir, maʼrifat esa – tarbiya bilan boshlanadi.” Milliy matbuot va jamoatchilik fikrining uyg‘onishi Jadidlar xalqni uyg‘otishning eng samarali yo‘li — matbuot deb bildilar. “Taraqqiy”, “Shuhrat”, keyinchalik “Oyna”, “Sadoi Turkiston” kabi gazeta-jurnallar xalq orasida ilg‘or fikrlar yoyilishiga sabab bo‘ldi. Bu nashrlarda savodsizlik, xurofot, loqaydlik, ijtimoiy tengsizlik tanqid qilinar, ilg‘or Yevropa tajribasi targ‘ib etilar edi. Milliy teatr, adabiyot va publitsistika orqali uyg‘otish Jadidlarning madaniyat sohasidagi xizmatlari ham beqiyosdir. Behbudiy 1911- yilda Samarqandda “Padarkush” pyesasini sahnalashtirib, o‘zbek teatrining poydevorini qo‘ydi. Bu orqali ular og‘zaki targ‘ibotdan tashqari, sahna orqali ham xalq ongini uyg‘otishga kirishdilar. Jadidlar va siyosiy uyg‘onish Turkiston Muxtoriyati – milliy mustaqillik harakati https://scientific-jl.org/obr Выпуск журнала №-72 136 Часть–1_ июня–2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181- 3187 1917-yil Oktyabr inqilobidan so‘ng, jadidlar siyosiy imkoniyatlardan foydalanib, o‘zlarining eng katta orzusi — Turkiston Muxtoriyatini eʼlon qildilar. Bu tarixiy voqea o‘zbek va umuman turkiy xalqlarning siyosiy uyg‘onishining eng yuqori cho‘qqisi edi. Ammo bu muxtoriyat bolsheviklar tomonidan qisqa muddatda qulatildi va minglab jadidlar taʼqib qilindi. Qatag‘on va unutilgan avlod 1930-yillarda Sovet hukumati ko‘plab jadidlarni "xalq dushmani" deb eʼlon qilib, ularni otib tashladi yoki Sibirga surgun qildi. Bu milliy ziyolilarning butun bir avlodini yo‘qotish bilan barobar bo‘ldi. Jadidlar merosi va zamonaviy O‘zbekiston Ularning g‘oyalari bugungi islohotlarga asos bo‘lmoqda Bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar — taʼlim tizimidagi modernizatsiya, milliy o‘zlikni anglash, ilm-fan rivoji, ommaviy madaniyatdagi uyg‘onish — barchasi jadidlar orzu qilgan jamiyat modeliga yaqinlashmoqda. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasida ham maʼrifat, milliy qadriyat, zamonaviy tafakkur asosiy tamoyillardan biri hisoblanadi. Xulosa Jadidchilik harakati — nafaqat tarixiy fakt, balki maʼnaviy, siyosiy va intellektual yuksalishning ramzidir. Ularning faoliyati O‘zbekistonda milliy uyg‘onish, zamonaviy taʼlim, matbuot, adabiyot, teatr va siyosiy tafakkur asoslarini yaratdi. Jad
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan jadidchilik harakati chuqur tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan yoritiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan jadidchilik harakati chuqur tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan yoritiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- maktab, Turkiston Muxtoriyati., teatr, matbuot, uyg‘onish, Jadidchilik, islohot, maʼrifat, milliy o‘zlik
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025