Электр энергетика тармоғидаги корхоналарда мҳхс асосида молиявий ҳисоботларни тузиш масалалари

Аннотация

The issues of preparation of reports in accordance with International Financial Reporting Standards (IFRS) are currently relevant. The article explains that the operation of the IFRS cannot be carried out without clearly planned actions, as well as the essence and necessity of planning the decision, its role and importance in the annual strategy and current control. Keywords: International Financial Reporting Standards, planning, management process, first report, transition to IFRS, changes, documentation. Кириш Иқтисодиёт тармоқларини ривожлантиришнинг жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, мамлакатни тез ривожланишига имкон берадиган энг мақбул ва самарали омиллар мамлакатда бозорни бошқариш механизмларини жорий этиши билан бозор муносабатларига асосланган муносабатлар тизимини яратишдир. Айнан шу вазифа мамлакат энергетикларини ҳам олдига қўйилган эди. “Сўнгги 5 йилда электр энергияси истеъмолчиси бўлган тадбиркорлар сони 25 фоизга, уларнинг истеъмол ҳажми эса 30 фоизга кўпайган. Келгуси 5 йилда иқтисодиётимиз ўсишини 1,5 баробарга ошириб, ялпи ички маҳсулот ҳажмини камида 100 миллиард долларга етказишни режа қилганмиз. Бу борада ўрта ва йирик шаклдаги минглаб янги саноат корхоналари ишга туширилиб, электр энергиясига эҳтиёж 100 миллиард килоВатт соатга етади. Бу рақам – ҳозиргидан 30 миллиард килоВатт соатга кўп дегани. Шунинг учун, электр энергияси соҳасида янги ислоҳот ва лойиҳаларни амалга ошириш бўйича жуда катта режаларни белгилаб олганмиз. Жумладан, келгуси 5 йилда қиймати 6,5 миллиард доллар бўлган 19 та лойиҳа ҳисобидан, қўшимча равишда 11 минг 500 мегаВатт янги қувватлар ишга туширилади. 2030 йилга бориб, электр энергияси ишлаб чиқариш таркибида қайта тикланувчи манбалар улуши 30 фоиздан ортади” деб таъкидлаб ўтди Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев [2]. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 55 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil Юқоридаги янгиликлар ортидан янгидан-янги инвесторлар учун имкониятлар ва қизиқишлар ортиши мумкинлигини кўришимиз мумкин. Бу эса ўз навбатида бухгалтерия тизимидаги ислоҳатларни жадаллаштиришни талаб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Молиявий ҳисоботни халқаро стандартлари асосида бухгалтерия ҳисобини ислоҳ қилишни Ж. Маклин, Г. Симесон, Д. Смитбург, Т. Левитт, Р. Додж, Р. Aдамс, Д. Роберцон ва бошқалар каби хорижий олимлар амалга оширганлар. Шунингдек, бу йўналишда рус тадқиқотчилари томонидан илмий тадқиқотлар олиб борилган: В.Д. Aндреев, A.М. Богомолов, Н.A. Голошчапов, О.Е. Терехова ва бошқалар. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг ўринбосари Дилшод Султонов ўзининг маърузасида “Ҳукумат глобал иқтисодиётга интеграцияни тезлаштириш орқали ўтишни амалга оширмоқда. Бу мақсадга рақобатбардош иқтисодиётни яратиш орқали эришиш мумкин, бунинг учун муҳим таркибий қисмлардан бири - хорижий инвесторлар ишонадиган юқори сифатли молиявий маълумотларнинг мавжудлигидир. Бундай натижага МҲХС асосида молиявий ҳисобот тузиш орқали эришиш мумкин” деб таъкидлаб ўтган [5]. С.Н. Ташназаровнинг фикрига кўра “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари – бу молиявий бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи фанининг алоҳида тармоғи бўлиб, молиявий ҳисоботнинг концептуал асослари, молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари зарурияти, ишлаб чиқилиши, уларнинг мазмуни, интерпритацияси ва қўлланилишининг назарий ва методологик масалаларини ўрганувчи қисмидир” [6]. В.A. Терехованинг фикрига кўра “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини турли мамлакатлар томонидан қўлланилишининг асосий сабабларидан бири компаниянинг харажатлари камайганлиги хақида ҳисобот бериш.” Бизнинг фикримизча, ушбу фикр юзасидан бир қанча изланишлар олиб бориш керак, чунки Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари молиявий ҳисоботдаги моддаларни баҳолаш учун бухгалтерия қоидаларига қараганда бир оз бошқача қоидаларни назарда тутади (“адолатли қиймат” тушунчаси кенг қўлланилади) [7]. Бизнинг фикримизча, Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига мувофиқ молиявий ҳисоботларни тайёрлаш харажатлари миллий қоидаларга мувофиқ молиявий ҳисоботларни тайёрлаш харажатларидан сезиларли даражада ошиб кетади. О.В. Соловьёвнинг сўзларига кўра, “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари ҳақиқатан ҳам халқаро аҳамиятга эга бўлиб, кўплаб мамлакатларнинг тажрибаларини бирлаштиради” [8]. Бизнингча, бу позиция тўлиқлигича тўғри эмас. Бунга сабаб молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларида континентал бухгалтерия моделининг элементлари мавжуд эмаслиги; бухгалтерия ҳисоби процедураларини стандартлаштиришни мураккаблаштирадиган молия-хўжалик фаолияти бўйича ягона (ҳатто тавсиявий) счётлар режаси мавжуд эмаслиги; барча ривожланган давлатлар Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари Комитетида қатнашмаслиги кабилар. 5/2021 (№ 00055) http://iqtisodiyot.tsue.uz 56 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentyabr-oktyabr, 2021 yil A.С. Бакаев [9], О.М. Островскийлар [10] томонидан Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари асосида миллий