ТУКЛИ ЕРВА (AERVA LANATA L.)НИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИНИ ТАДҚИҚ ЕТИШ ВА ҲОЗИРГИ ҲОЛАТИ (Адабиётлар шарҳи)

Аннотация

Мақолада Aerva lanata L. (тукли ерва) доривор ўсимлигининг ўрганилиш тарихи, таксономик классификацияси ва ҳозирги кундаги илмий тадқиқотлардаги аҳамияти таҳлил қилинган. Ўсимликнинг шифобахш хусусиятлари, фитокимёвий таркиби ва тиббиётда қўлланиш имкониятлари ҳақидаги маълумотлар мавжуд илмий манбалар асосида умумлаштирилган. Шунингдек, Ўзбекистонда доривор ўсимликлардан фойдаланишнинг истиқболли йўналишлари, интродукция ишлари ва маҳаллий иқлим шароитида турли хил шифобахш ўсимликларни етиштириш борасида амалга оширилган илмий фаолиятлар таҳлил этилади. Калит сўзлар: Aerva lanata L., тўқли ерва, доривор ўсимликлар, фитокимёвий таркиб, интродукция, антиоксидант, биологик фаоллик. Аннотация. В статье проанализирована история изучения, таксономическая классификация и современное научное значение лекарственного растения Aerva lanata L. (тукли ерва). Обобщены данные научных источников о его лечебных свойствах, фитохимическом составе и возможностях применения в медицине. Также рассматриваются перспективы использования лекарственных растений в Узбекистане, работы по интродукции и научные исследования, направленные на выращивание ценных видов в условиях местного климата. Ключевые слова: Aerva lanata L., тукли ерва, лекарственные растения, фитохимический состав, интродукция, антиоксидант, биологическая активность. Annotation. This article analyzes the research history, taxonomic classification, and current scientific significance of Aerva lanata L. (Tukli erva), a medicinal plant. The study summarizes available scientific sources on the plant’s pharmacological properties, phytochemical composition, and potential medical applications. In addition, the article discusses the prospects of using medicinal plants in Uzbekistan, the progress of plant introduction efforts, and scientific initiatives on cultivating valuable species under local climatic conditions. Keywords: Aerva lanata L., Tukli erva, medicinal plants, phytochemical composition, introduction, antioxidant, biological activity. 126 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 КИРИШ. Тукли эрва (Aerva lanata L., Amaranthaceae оиласига мансуб) — тропик ва субтропик минтақаларда, хусусан, Ҳиндистон, Африка, Арабистон ва Марказий Осиёда кенг тарқалган ўсимлик тури. У анъанавий тиббиётда буғма касалликлари, буйрак тошлари, яллиғланиш, қандли диабет ва гепатопротектор мақсадларда фойдаланилади. Ушбу мақолада Тукли эрва турининг тарихий илмий ўрганилиши, фитокимёвий ва фармакологик тадқиқотлари, шунингдек замонавий таҳлил усуллари бўйича маълумотлар умумлаштирилади. Бугунги кунда доривор ўсимликлардан тайёрланадиган дори- дармонларга бўлган эҳтиёж кун сайин ортиб бормоқда. Илмий манбаларда ўрганилишича, она табиатнинг табиий неъматларидан тайёрланадиган дори- дармонлар сунъий йўл билан олинадиган дори воситаларга нисбатан бир қатор афзалликларга эга. Бу эса ўз навбатида шифобахш доривор ўсимликлардан янада кенгроқ фойдаланишни тақозо этади. Ўзбекистонда табиий ҳолда ўсадиган ҳамда маданий йўл билан ўстириладиган ўсимликларнинг қарийб 4500 тури мавжуд бўлиб, шундан 577 тури шифобахш ўсимлик сифатида қайд этилиб, шулардан хозирда 250 тури илмий табобатда кенг фойдаланилмоқда. [15; 348-б, 16; 25-30-б, 19; 76-б]. ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ. Илк ботаник таърифлар XIX асрда Kirtikar & Basu (1935) томонидан берилган. Ҳиндистон ва Жанубий Осиёда анъанавий аюрведик табобатда фойдаланилиши асрлар давомида маълум. Nadkarni (1954) томонидан "Indian Materia Medica" асарида ушбу ўсимликнинг қатор шифобахш хусусиятлари таърифлаб амалий табобатда қўллаш усулларини келтириб берган. XVIII асрда Карл Линней Аmaranthaceae (Гултожихўроздошлар-мачиндошлар) оиласига мансуб бўлган ўсимликни тасвирлаб берган. Бундан ташқари Франсуз ботаниги Антуан Лоран де Жюссьё (Antoine Laurent de Jussieux) ўсимлик таснифининг биринчи табий тизимини яратувчиси ва австариялик ботаник, табиатшунос шифокор Йозеф Август Шультес (Jozef Avgust Shultes) таксономик бирликларини ўрганган. Шу асосида ўсимлик Aerva lanata L. Juss.собиқ Shult Таксономик серия рақами: TSN (ITIS): 506581 билан номланади [4; 64-67 p] Халқ табобати ва фармацевтика саноатини доривор ўсимликларга бўлган талабини қондириш мақсадида табиий тарқалган ва чет эл флорасига мансуб, камайиб бораётган, эндем ҳамда бой фитокимёвий таркибга эга бўлган қимматбаҳо истиқболли доривор ўсимликларни маҳаллий шароитда интродукция қилиш йўли орқали сақлаб қолиш ва кўпайтиришга эътибор қаратилмоқда. 127 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Ўзбекистон Республикаси ФА га қарашли Тошкент ботаника боғининг катта илмий ходими Қ.Ҳ.Хўжаев, кейинчалик шу боғнинг доривор ўсимликларни маданийлаштириш ва иқлимга мослаш лабораториясининг мудири, катта илмий ходим Ю.М.Мурдахаев Тошкент фармацевтика институти фармакогнозия ва ботаника кафедраларининг илмий ходимлари билан ҳамкорликда қардош республикалари ҳамда