ETYMOLOGY OF THE HISTORY OF UZBEKISTAN IN THE PRE-INDEPENDENCE PERIOD

Аннотация

This article reveals the internal development of the science of history, its role in social life in the post-war period. General conclusions are made about the creation of many new scientific centers that develop historical problems. Keywords: historiography, historical materialism, methodology, social history, historical demography, historical anthropology. MUSTAQILLIKKACHA BO‘LGAN DAVRDA O‘ZBEKISTON TARIXI FANINING ETIMOLOGIYASI Annotatsiya: Ushbu maqolada tarix fanining ichki rivojlanishi, uning urushdan keyingi davrdagi ijtimoiy hayotdagi ro‘li ochib berilgan. Tarixiy muammolarni ishlab chiqadigan ko‘plab yangi ilmiy markazlarning yaratilishi haqida umumiy xulosalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: tarixshunoslik, tarixiy materialism, metodologiya, ijtimoiy tarix, tarixiy demografiya, tarixiy antropologiya. XX asrning ikkinchi yarmida tarixiy fan murakkab va ziddiyatli yo‘lni bosib o‘tdi. Umuman olganda, bu tarixshunoslikning nazariy asoslari, usullari va usullarini sezilarli darajada yangilashga olib kelgan izchil rivojlanish edi. Ushbu xususiyatlar, birinchi navbatda, “yangi tarixiy fan” deb nomlangan va G‘arbning yetakchi mamlakatlarida o‘zini namoyon qilgan yo‘nalish faoliyatida namoyon bo‘ldi. Tarix fanining ichki rivojlanishi, uning urushdan keyingi davrdagi ijtimoiy hayotdagi ro‘li tarixiy muammolarni ishlab chiqadigan ko‘plab yangi ilmiy markazlarning yaratilishiga olib keldi, tarixiy jamiyatlar tarmog‘i sezilarli darajada oshdi, tarixiy davriy nashrlar keskin oshdi, tarixga oid kitoblar tiraji oshdi, maxsus va ommabop. Oliy o‘quv yurtlari tomonidan ishlab chiqarilgan mutaxassis tadqiqotchilar kadrlari ko‘paydi. Tarixchilarning xalqaro aloqalari katta darajada o‘sdi: eng muhim nazariy va aniq tarixiy muammolarni muhokama qiladigan universitetlararo almashinuvlar, forumlar, simpoziumlar. Har besh yilda jahon tarix fanlari kongresslari muntazam ravishda yig‘iladi. Zamonaviy tarixshunoslikning nazariy va uslubiy masalalari “Tarix va nazariya” xalqaro ilmiy jurnali sahifalarida asosiy o‘rinni egallaydi (“Tarix va nazariya” (1960)). 44 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 11 (57) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Tarix fanining rivojlanishi, jamiyatning ma’naviy hayotining barcha shakllari singari, dunyoda sodir bo‘layotgan global jarayonlarning kuchli ta’sirini boshdan kechirdi. Ilmiy va texnologik taraqqiyot ulkan qadamlar bilan oldinga siljidi: eng katta ilmiy yutuq atom energiyasini o‘zlashtirish edi, insonning kosmosga chiqishi kosmik tadqiqotlar, genetika, DNK irsiyatining tashuvchisini aniqlash, genetik muhandislik yo‘lida muhim qadam tashladi, elektron kompyuterlarning yaratilishi ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish uchun yangi bosqichni tayyorladi. Ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda eng katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ikkinchi jahon urushi va fashizmning mag‘lubiyatidan so‘ng, SSSR va AQSh super kuchlari boshchiligidagi ikkita ijtimoiy-siyosiy bloklarning qarama-qarshiligi boshlandi, dunyo ba’zan termoyadro urushi xavfiga duch keldi. Milliy ozodlik harakati dunyo xaritasini o‘zgartirdi, mustamlakachilik tizimi qulab tushdi, uning xarobalarida o‘nlab yangi mustaqil davlatlar paydo bo‘ldi. Jahon tarix fanining umumiy birligi bilan uning SSSR va G‘arb mamlakatlarida rivojlanishi, dunyoning ikki harbiy-siyosiy blokga bo‘linishi sharoitida marksistik va marksistik bo‘lmagan tarixshunoslikni asosiy uslubiy va aniq tarixiy masalalar bo‘yicha qattiq qarama-qarshilikka olib keldi. SSSRda kommunistik rejimning qulashi va 1991-yilda Sovet Ittifoqining qulashi inqirozga va marksistik ijtimoiy rivojlanish nazariyasining obro‘sizlanishiga olib keldi. Rossiya tarixshunosligining rivojlanishida yangi bosqich boshlandi. Sovet tadqiqotchilarining metodologiyasi, avvalgidek, tarixiy materializmga asoslangan edi. Marksizm XIX asr jamiyati fanining katta yutug‘i bo‘lib, u tarixiy bilimlarni kuchli boyitdi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotni o‘rganish ufqlarini kengaytirdi. Birinchi marta tarixning yaxlit materialistik izohi berildi. Ijtimoiy jarayon ijtimoiy- iqtisodiy shakllanishlarning o‘zgarishi deb tushunilgan va uning asosiy mazmuni sinflar kurashiga qisqartirilgan; siyosiy voqealar, davlat faoliyati, mafkura sinfiy kurashning ustunligi bilan izohlangan. “Inqilob - tarixning lokomotivlari” postulati bilan to‘ldirilgan sinfiy kurashni absolyutizatsiya qilish ko‘pincha o‘tmishdagi voqealarni talqin qilishda soddalashtirish va bir o‘lchovlilikka olib keldi, ammo bu zamonaviylikka yondashishda yanada salbiy oqibatlarga olib keldi. Kapitalizm o‘z imkoniyatlarini tugatdi va sinfiy qarama-qarshiliklarning kuchayishi avjiga chiqdi, degan noto‘g‘ri xulosa kapitalizmning umumiy inqirozi konseptsiyasini shakllantirishga olib keldi. Ushbu o‘rnatish zamonaviy davr tarixining ko‘p qirralarini burish va buzishga yordam berdi. SSSRda tarix fanining rivojlanishidagi qiyinchiliklar nafaqat marksizmning ichki zaif tomonlari va uni qo‘llashdagi xatolar bilan belgilandi. Marksizm uzoq vaqtda