BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA TARBIYAVIY ISHLARNI BOSHQARISHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Hozirgi vaqtda milliy ta’lim tizimi modernizatsiya qilinmoqda va uni qayta tashkil etishning asosiy yo‘nalishlari belgilanmoqda: ta’limning global raqobatbardoshligini ta’minlash, uning zamonaviy ijtimoiy va jahon tendensiyalariga muvofiqligi, barkamol va ijtimoiy mas’uliyatli shaxsni tarbiyalash. Shu munosabat bilan o‘qituvchining modeli yuqori darajadagi mas’uliyat, kompetensiya, muloqot moslashuvchanligi, ijtimoiy ahamiyatga ega qadriyatlar va ijtimoiy ongning axloqiy me’yorlari bo‘yicha mutaxassis sifatida o‘zgartirilmoqda. Kalit so‘zlar: kompetensiya, axborot texnologiyalari, zamonaviy tizim, ta’lim, malaka. Zamonaviy o‘zbek jamiyatida milliy loyihalar doirasida ta’lim tizimi modernizatsiya qilinmoqda. Yangilangan maqsad va vazifalar yagona ta’lim makonini birlashtirishga, uning mazmunini rekonstruksiya qilish, zamonaviy infratuzilmani yaratish va kadrlar siyosatini modernizatsiya qilish konsepsiyasini birlashtirishga qaratilgan. Ta’lim tizimini o‘zgartirish mutaxassisning pedagogik vakolatiga juda yuqori talablarni qo‘yadi, axborot makonini qayta qurish, ta’lim resurslarini takomillashtirish sharoitida uning faoliyatini belgilaydi. Agar pedagogika tarixiga nazar tashlasak, klassik pedagogika tarafdorlarining ilmiy g‘oyalari salohiyati qanday tug‘ilganini, K.D.Ushinskiy, L.N.Tolstoy, tajribali pedagog S.T.Shatskiy, XX asrning gumanist o‘qituvchisi A.S.Makarenko, o‘qituvchi ma’naviy boy, barkamol va baxtli shaxsni shakllantirishda ta’lim yetakchi o‘rinni egallaydi, deb hisoblardi. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining ajralmas sifati uning kasbiy kompetensiyasi bo‘lishi kerak, ya’ni “o‘z faoliyatining u yoki bu sohasidagi bilim va kompetensiyaga” ega bo‘lishi kerak.. Psixologik lug‘atda kasbiy pedagogik kompetensiya “o‘qituvchining pedagogik faoliyatini, pedagogik muloqotini va o‘qituvchi shaxsini shakllantirishni belgilaydigan, ma’lum qadriyatlar, ideallar tashuvchisi sifatida zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishi” deb ta’riflanadi. O‘qituvchi rivojlanishning yangi trayektoriyasiga kiradi, fundamental va amaliy bilimlarni kengaytiradi, kasbiy va shaxsiy fazilatlarni o‘zgartiradi, o‘zini yaratuvchi, innovator, tadqiqotchi sifatida anglaydi, jamiyatdagi ijtimoiy axloqiy va estetik qadriyatlarning tashuvchisi bo‘lib xizmat qiladi. Bunday jarayonlar uning rivojlanishining “gorizontal” vektori deb ataladigan, o‘z imkoniyatlarini, ongli 74 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 ehtiyojlarini amalga oshirish yo‘lini yaratadi, bu professional kommunikatorni oqilona fikrlash, natijaga yo‘naltirilgan aks ettiruvchi madaniyat asoslari bilan aks ettiradi. Vazifalar murakkablashgani sayin o‘qituvchining kasbiy malakasi yaxshilanadi. D.M.Ivantsevich va A.A.Lobanovning so‘zlariga ko‘ra, bu “tajriba va mas’uliyat to‘plash bilan birga iste’dodning o‘sishi”dir. “Kompetensiya” tushunchasi jamiyatda keng qo‘llaniladigan atama, shu jumladan psixologik-pedagogik adabiyotlarda bir necha bor ko‘rib chiqiladi. Biroq, mualliflar bitta izoh bermaydilar. N.N.Lobanov kompetensiyani belgilaydi: “shaxsning tizimli xususiyatlari sifatida” va qismlarni ajratib turadi: kasbiy-ta’lim, kasbiy-faoliyat va kasbiy-shaxsiy [1]. A.K.Markova konsepsiyani belgilaydigan quyidagi tarkibiy qismlarni aniqlaydi: motivatsion - irodaviy, funksional, kommunikativ va refleksiv [2]. A.G.Asmolov quyidagi formula shaklida taqdim etadi: “kompetensiya – faoliyat – kompetensiya”. Faoliyatda amalga oshiriladigan kompetensiya, uning tushunchasida, shaxs sifatiga, kompetensiyaga o‘tadi. Ta’limning zamonaviy tendensiyalariga muvofiq, pedagogik kompetensiyalarga quyidagilar kiradi: - mustaqil o‘rganish; - malakani oshirish yoki butunlay qayta tayyorlash; - vaziyatni va ularning imkoniyatlarini tezkor baholash; - qarorlar qabul qilish va ular uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish; - o‘zgaruvchan yashash va mehnat sharoitlariga moslashish; - ishlashning yangi usullarini ishlab chiqish yoki ularni optimallashtirish uchun eskilarini o‘zgartirish. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, kompetensiyalarni shakllantirishning birinchi qadamlari bu “hayotiy ko‘nikmalar” (shaxsiy muammolar, stressni yengish; vaqtni boshqarish; ko‘rsatmalarni tushunish, qoidalarga rioya qilish; hujjatlarini rasmiylashtirish, matn va raqamli ma’lumotlarni qayta ishlash va tizimlashtirish; matnlarni yozish va gapirish; ishbilarmonlik aloqalarini amalga oshirish; faol bo‘lish, nostandart yechim taklif qilish, o‘z nuqtai nazarini aql bilan himoya qila olish) va o‘z fanini o‘rgatishdir. Ta’lim jarayonining vazifalari shaxslararo darajada, yaqin muloqot jarayonida hal qilindi: o‘quvchi - o‘quvchi, o‘quvchi - jamoa, o‘quvchi - o‘qituvchi. V.A.Suxomlinskiy ta’limning mohiyati muloqotda, dialogda, bola bilan muloqotda, deb hisoblagan: - o‘qituvchi va o‘quvchi teng sharoitda bo‘lishi kerak, ustuvorliklar yo‘q, muloqot teng asosda; - o‘quvch bilan muloqot uning asosiy ruhiy o‘zagi, ongli ruhiy afzal