XITOY VA O’ZBEK TILI QON QARINDOSHLIK TERMINLARINING ETIMOLOGIK TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada xitoy va o‘zbek tillarida mavjud qon-qarindoshlik terminlarining etimologik xususiyatlari tahlil qilingan. Ikkala tilga xos bo‘lgan terminlarning shakllanish jarayoni, tarixiy ildizlari va semantik rivojlanishi qiyosiy-lingvistik yondashuv asosida ko‘rib chiqilgan. Maqolada qon-qarindoshlik munosabatlarini ifodalovchi asosiy terminlar taqqoslab, ularning kelib chiqishiga ta’sir etgan ijtimoiy, madaniy va lingvistik omillar yoritilgan. Tadqiqot natijalari xitoy va o‘zbek tillari o‘rtasidagi madaniy yaqinlik va semantik o‘xshashliklarni aniqlashga yordam beradi. Kalit so`zlar: qon-qarindoshlik terminlari, etimologiya, xitoy tili, o‘zbek tili, semantik tahlil, qiyosiy lingvistika, madaniyat, tilshunoslik. Kirish. Til – bu xalqning tarixi, madaniyati va ijtimoiy munosabatlarining aksidir. Har bir xalq o‘z tili orqali oilaviy va qarindoshlik munosabatlarini ifodalovchi boy leksik tizimga ega. Xitoy va o‘zbek tillarida qon-qarindoshlik munosabatlarini ifodalovchi terminlar juda boy va murakkab tizimni tashkil etadi. Ushbu terminlarning shakllanishi va rivojlanishi ushbu tillarda yashagan xalqlarning qadimiy dunyoqarashi, urf-odatlari va ijtimoiy tuzilmasi bilan bevosita bog‘liq[3]. Mazkur maqolada xitoy va o‘zbek tillaridagi qon-qarindoshlik atamalarining etimologik jihatdan kelib chiqishi, ularning semantik tarkibi hamda madaniy asoslari qiyosiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Adabiyotlar sharxi. Qon-qarindoshlik terminologiyasi tilshunoslikda doimiy tadqiq etib kelinayotgan yo‘nalishlardan biridir. Mavzuga oid ilmiy adabiyotlarda M. Qodirova, A. Madvaliyev, X. To‘raxo‘jayevlarning o‘zbek tiliga oid izlanishlari muhim o‘rin tutadi. Xitoy tilshunosligida esa “Hanyu qinqi guanxi cidian” (汉语亲戚关系词典) kabi lug‘atlar va Liu Xai, Chjan Min kabi olimlarning tadqiqotlari qon-qarindoshlik terminlarining madaniy va tarixiy ildizlarini yoritishga xizmat qilgan. Shuningdek, qiyosiy tilshunoslikka oid manbalar, jumladan, N. Yu. Shvedova va V. M. Solntsev kabi olimlarning ishlari til o‘rtasidagi strukturaviy farq va o‘xshashliklarni ko‘rsatishda asos bo‘lib xizmat qiladi[1]. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, qon-qarindoshlik terminlari nafaqat tilshunoslik, balki antropologiya, sotsiologiya va madaniyatshunoslik bilan ham uzviy bog‘liq. Muhokama va natijalar. Xitoy va o‘zbek tillaridagi qon-qarindoshlik terminlarining etimologiyasini chog’ishtirish orqali biz ikki til o‘rtasidagi tarixiy aloqalar va til munosabatlari haqida tushunchaga ega bo‘lamiz. Bu bizga ushbu tillarning vaqt o'tishi bilan qanday rivojlanganligini va bir-biridan farq qilganini tushunishga imkon beradi [6]. Xitoy va o‘zbek tillaridagi qon-qarindoshlik terminlarini tahlil qilish ushbu jamiyatlarning madaniy va tarixiy sharoitlariga bir darcha beradi. Bu bizga ijtimoiy tuzilmalarni, oila tizimlarini va ushbu terminlarda o'rnatilgan qadriyatlarni tushunishga yordam beradi. Etimologiyani chog’ishtirish orqali biz ushbu jamiyatlarning oilaviy munosabatlarni qanday kontseptsiyalashi va ifodalashidagi o'xshashlik va farqlarni aniqlashimiz mumkin. Xitoy va o'zbek tillari o'rtasidagi har qanday lingvistik qarz yoki ta'sirni aniqlash imkonini beradi[1]. Bu bizga ushbu tillar o'rtasidagi tarixiy aloqa va madaniy almashinuvni, shuningdek, qo'shni yoki nufuzli tillarning umumiy til 18 ta'sirini tushunishga yordam beradi. Etimologik tahlil tillarning rivojlanishi va evolyutsiyasini kuzatishga yordam beradi. Qon qarindoshlik terminlarini chog’ishtirish orqali biz fonetik va semantik o'zgarishlar, so'z birikmalari yoki umumiy til ildizlarini aniqlashimiz mumkin. Ushbu tahlil ushbu tillarning lug‘at tarkibi va tuzilishini shakllantirgan tarixiy jarayonlar haqida tushuncha beradi. Umuman olganda, xitoy va o‘zbek qon qarindoshlik terminlarining etimologik jihatdan chog’ishtirish bu tillar, ularning madaniy sharoitlari va tarixiy taraqqiyoti haqidagi tushunchamizni chuqurlashtiradi. Bu bizga tillar o'rtasidagi aloqa va ta'sirlarni ochishga imkon beradi va til evolyutsiyasi va til xilma-xilligi haqidagi bilimimizga hissa qo'shadi. O‘zbek tili leksikasini tarixiy-etimologik qatlamlarga ajratib o‘rganish uning asl genetik manbalarini aniqlash, o‘zbek tili o‘tmishda qanday qardosh, shuningdek qardosh bo‘lmagan tillar bilan aloqada bo‘lganini, bu tilda qaysi tillarning ta’siri mavjudligini aniqlashga yordam beradi. E.Begmatov o‘zbek tili leksikasining lug‘aviy qatlamlarini nazariy aspektda chuqur tahlil qilib, «Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari» nomli tadqiqotini yaratdi. Ushbu asarda birinchi bor o‘zbek tilining o‘z qatlam leksikasi, uning tarixiy ildizlari atroflicha o‘rganilgan1. Bu o‘rinda o‘zbek tilining leksik qatlamida mavjud bo‘lgan qon- qarindoshlik terminlarining leksik tipologiyasi haqida so‘z yuritilishining sababi shundaki, birinchidan, ushbu soha tilning muhim leksik birliklari sanaladi, ikkinchidan, ular barcha va hatto, turkiy bo‘lmagan tillar uchun ham keng iste’molda bo‘lgan so‘zlar yig‘indisini tashkil etadi, uchinchidan, maz