ABDULLA QAHHOR ASARLARIDA KINOYALI SO‘ZLARNING QO‘LLANILISHI

Аннотация

В данной статье анализируется использование иронии как художественного средства в рассказе «Анор» Абдуллы Каххара. Несмотря на то, что сюжет построен на простой жизненной ситуации, автор насыщает его глубокими социальными и нравственными смыслами через иронические выражения. С помощью иронии в рассказе раскрывается обесценивание честного труда, пассивность общества, хитрость и несправедливость. Образ анора выступает как символ труда и изобилия, однако плодами пользуются другие — это является иронической формой социальной критики автора. Народный, простой, но содержательно глубокий язык Каххара усиливает выразительность иронии в произведении. Ключевые слова: Абдулла Каххар, Анор, ирония, художественное выражение, сатира, сарказм, символ, народный образ, литературный анализ, социальная критика. Annotation: This article analyzes the use of irony as a literary device in Abdulla Qahhor’s short story “Anor” (“Pomegranate”). Although the plot is based on a simple everyday situation, the author enriches it with deep social and moral meaning through ironic expressions. The story reveals the devaluation of honest labor, social passivity, cunning, and injustice using irony. The pomegranate serves as a symbol of labor and abundance, yet others benefit from it — a subtle form of the author’s social critique. Qahhor’s folk-inspired, simple yet meaningful language enhances the impact of irony in the story. Key words: Abdulla Qahhor, Anor, irony, literary expression, satire, sarcasm, symbol, folk image, literary analysis, social criticism. Abdulla Qahhor — o‘zbek adabiyotida chuqur ijtimoiy mazmun, xalqona obrazlar va nozik badiiy ifoda vositalari bilan tanilgan yozuvchilardan biridir. Uning hikoyalarida ko‘pincha kinoya va satira asosiy ifoda vositalaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, "Anor" nomli qisqa hajmli asari — kinoyaning eng yorqin namunalaridan biri sifatida o‘rganishga arzigulikdir. Ushbu hikoyada muallif oddiy bir voqeani bayon qilgandek tuyuladi, biroq satr oralarida butun bir jamiyatga, insoniy fazilatlar, ikkiyuzlamachilik va axloqiy qadriyatlarga doir teran tanqidni ilgari suradi. Mazkur maqolada aynan shu asardagi kinoyaning leksik-semantik 32 xususiyatlari, badiiy va g‘oyaviy yuklamasi tahlil etiladi. "Anor"1 hikoyasining syujeti juda oddiy: oddiy bir odam — bu yerdagi qahramon — o‘zining hovlisidagi anor daraxtini qo‘shnisiga berib yuboradi, lekin keyinchalik bu daraxtdagi mevalarga ko‘zi tushgan odamlar birin-ketin kelib, undan bahramand bo‘lishni istaydi. Hikoya davomida mevalar nihoyatda "kamtarin" mehnatkash odamga emas, balki uni "eplay olganlarga" nasib qiladi2. Ammo muallif bu oddiy hodisani chuqur kinoyali ifoda bilan talqin etadi. Yozuvchi kinoya orqali, avvalo, jamiyatdagi "qo‘lidan kelganlar — oladi, qo‘lidan kelmaganlar — qarab turadi" degan ijtimoiy nosog‘lom vaziyatni fosh qiladi. Nurilla otaning beg‘uborligi, halolligi kinoya orqali achchiq kulgi uyg‘otadi. U o‘z mehnati, daraxti va yeridan boshqalar foydalanayotganini bemalol kuzatadi, lekin bunga hech qanday norozilik bildirmaydi. Bu yerda yozuvchi oddiy qahramonni emas, balki unga nisbatan jamiyatning munosabatini tanqid qiladi. Kinoya orqali "halollik — ojizlik", "yaxshilik — sodda bo‘lish" degan noto‘g‘ri qarashlar fosh etiladi. Qahhor kinoyasi — istehzoli, ammo muloyim; tanqidiy, ammo bevosita emas. U o‘quvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tanbeh bermaydi, balki vaziyatni ko‘rsatib, o‘quvchini o‘zi xulosa chiqarishga undaydi. Hikoyadagi qahramonlar o‘zlari haqida illyuziyada yashaydi, atrofdagilar esa bu holatni suiiste’mol qiladi — bu esa kinoyaning eng asosiy xususiyatidir. Shuningdek, "Anor" hikoyasidagi tildan foydalanish — xalqona, oddiy, ammo semantik jihatdan chuqur. Qahhor bu uslub orqali kinoyaning ijtimoiy ta’sirchanligini oshiradi. “Anor” hikoyasi — Abdulla Qahhor ijodidagi kinoyali ifodaning eng kuchli namunasidir. Oddiy syujet ortida chuqur ijtimoiy va axloqiy muammolar yashiringan. Yozuvchi kinoyadan foydalangan holda, halol mehnatning qadrsizlanishi, jamiyatda ikkiyuzlamachilik va manfaatparastlikning kuchayib borayotgani haqida chuqur tanqidiy fikr beradi. Qahhor o‘ziga xos kinoyaviy uslubi orqali nafaqat kulgi uyg‘otadi, balki o‘quvchini o‘ylashga, hayotiy xulosa chiqarishga undaydi. Bu jihatlar yozuvchining satirik iste’dodi va badiiy mahoratini yaqqol namoyon etadi.