“GO‘RO‘G‘LINING TUG‘ILISHI” DOSTONIDAGI ANTROPONIMLARNING VARIANTDOSHLIGI

Аннотация

В данной статье проводится анализ антропонимов, использованных в эпосе “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” по варианту. Первоначально упоминалось, когда возникли антропонимы и кто ими занимался. Объясняется специфика антропонимов в эпосе и их вариантах. Ключевые слова: антропоним, настоящее имя, ненастоящее имя, имена нарицательные, вариативность, транслитерация, научно-популярная, синчи Qadimgi davrlarda turli xalqlarning bir-birlari bilan muloqoti, savdo-sotiq ishlari va boshqa ishlar orqali ularning tilidagi so‘zlarini o‘rganish va o‘z tilida qo‘llash orqali bir tildan ikkinchi tilga so‘zlar ko‘chib o‘tgan. Nafaqat odatiy so‘zlar, balki isimlar ham boshqa tillarda qo‘llanilib ishlatila boshlagan. Ismlarning boshqa tilga o‘tishi jarayonida ularning tarkibida o‘zgarish bo‘ladi. Buning natijasida variantdoshlik hosil bo‘ladi. Bir tildagi sm boshqa tilga o‘tganda uning tarkibidagi tovushlar va qo‘shimchalarning o‘zgarib ketishi natijasida ismlarning variantlari kelib chiqadi. Darslab antroponimlar atamasi 1960-1970-yillaerda vujudga kelgan. O‘zbek ismlarini o‘rganish bilan shug‘ullangan olimlar: E.T. Smirnov, keyinchalik N.S. Lekoshin va V.F. Oshanim, tilshunos olimlar A. Samoylovich kabi olimlar ko‘plab tadqiqotlat olib borishgan, shuning bilan birga o‘zbek ismlarini rus tilida trasnliteratsiyada ifodalashgan. O‘zbek ismlariga qiziqish 1960-yillardan boshlandi. Shu yillarda D. Abdurahmonov, O‘. Nosirov, F. Abdullayev, A. Ishanov kabi olimlaro‘zbek antroponimlari haqida ko‘plab ilmiy va ilmiy-ommobob maqolalarni nasher qildiradi. Shundan keyin bu mavzuda ko‘plab olimlarning qiziqishi uyg‘ondi va turli yo‘llar orqali ismlar izohlandi. Biz bu maqolada antroponimlarning variantdoshlarini ko‘rib chiqamiz. Variantdosh antroponimlar. 23 Qovishtixonning yetti yoshli o‘g‘li – To‘liboy sinchini bandi qilib olib ketdi.1 To‘liboy ismining quyidagicha variantlari bor: To‘lijon, To‘libek. Taka Turkman degan yana bir yurt bor edi. Bu yurtda Jigʻalixon degan bek bor edi.2 Jigʻalixon ismining quyidagicha variantlari bor: Jigʻalibek, Jigʻalijon. Odilxon podsho buni eshitib, achchigʻi kelib, birdan sarboz askar chaqirib, toʻp-toʻpxonasi bilan Mari yurtini tep-tekis qilib yubordi.3 Odilxon antroponimini shunday variantlari bor: Odil, Odiljon, Odilbek, Odilxoʻja. Bibi Oysha boʻynida boʻlib, oy kuni toʻlib, oʻgʻil tugʻdi va ismini Ravshanbek qoʻydi.4 Oysha ismini quyidagicha variantlari bor: Oyshabodom, Oyshagul, Oyshahar, Oyshakar. -Ahmadbek sizni koʻrmay, bizlarni gʻazabqilib, Goʻroʻgʻlini olib kelinglar deb yubordi,- dedilar.5 Ahmadbek ismini Ahmadbaxsh, Ahmadnazar, Ahmadjon, Ahmadulla kabi variantlari bor. Ey podsho, bizlarning sizga arzimiz bor! Bizlarga javob bersangiz, Bibi Hilolni soʻramiz, ustiga olov qoʻyamiz, oʻzini kuydirib, kulini elakdan oʻtkazib yuboramiz.6 Hilol ismining Hilola, Hiloliy kabi variantlari bor. Ravshanbek shunda bildi. “Bizlar anjomsiz, Soʻqim sinchi anjomli – nayzali, miltiqli, mabodo bizni otib tashlamasin”, - dedi. 7 Ravshabek antroponimining quydagicha variantlari bor: Boboravshan, Ravshanali. Barcha hukamo, qur’andoz-munajjimlarning ichida Yusuf degani bor edi. Yusuf podshoga qarab, tush ta’biriniaytib, bir soʻz dedi:8 Yusuf ismining Yoryusuf, Yusufkeldi, Yusufmirza, Yusufqul va Yusufmirza kabi variantlari bor. Xulosa oʻrnida shuni aytish joizkiy, bitta antroponimning bir nechtalab variantlari bor ekan. Bundan kelib chiqadiki, oʻsha davrlarda ham boshqa tildagi ismlarni oʻz farzandlari qoʻyish, ularni oʻzga til ismlari bilan nomlash boʻlgan ekan. Lekin koʻrib turibmizki, bu jarayonda ismlarning oʻzgarishi kuzatilgan. Bundan keyingi ilmiy ishlarimizda va tadqiqotlarimiz bu mavzuni yanada mukammalroq qilib urganamiz.