CHO‘LLANISH XAVFI KETMA – KETLIGI

Аннотация

Ushbu maqolada mamlakatimiz ekologiyasini asrash, cho‘llanish xavfi, unga qarshi kurash choralari, hamda cho‘llanish muammolari haqida mulohaza yuritiladi. Kalit so‘zlar: ekologik xavf, antropogen o‘zgarishlar, ekologik siyosat, xavfli vaziyat, ekotizimlar, disfunksiya, degradatsiya. Cho‘llanish - Birlashgan Millatlar Tashkilotining cho‘llanish bo‘yicha konferensiyasi (Nayrobi, 1977) tomonidan belgilanganidek, "Erning biologik salohiyatini kamaytirish yoki yo‘q qilish, bu oxir-oqibat cho‘l sharoitlariga o‘xshash sharoitlarga olib kelishi mumkin." Biroq, O‘zbekiston uchun ushbu muammoning xavfi va paradoksligi shundaki, cho‘llanish cho‘llarda (shuningdek, yarim cho‘llarda) sodir bo‘lishi va mamlakat hududining deyarli uchdan ikki qismini qamrab olishi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham mamlakatimiz Cho‘llanishga qarshi kurashish bo‘yicha BMT Konvensiyasi (UNCCD) 1995 yilda mazkur konvensiyaga qo‘shilgan. Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Cho‘llanish va quruq zonalarda ekologik barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha davlat dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”, №PQ-5074, 2021 yil 22 apreldagi qarori va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Quruq yerlarni tiklash va cho‘llanishga qarshi kurashish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, №276, 2019 yil 13 apreldagi qarori qabul qilingan. Cho‘llanish cho‘llarda sodir bo‘lishi, bu butun qadimiyligi uchun ko‘plab ilmiy muassasalar materiallariga asoslangan va tadqiqotchilarning izlanishlari bu xavfli rivojlanayotgan hodisa ekanligini, biotsenozlarning mahsuldorligi tiklanmayotganligi, uning to‘xtamayotganligi aniq ko‘rsatib turibdi. Amudaryo daryosi havzasida cho‘llanish va suv resurslarining kamayishi haqidagi taniqli faktlar, keng tarqalgan ekologik xavflarning dalilidir. Ekologik xavflar asosan tabiiy resurslardan foydalanish xavfi bilan belgilanadi. Bunday terminologik erkinlik olib borilayotgan tadqiqot uslubini barqaror rivojlanish doktrinasiga yaqinlashtiradi, uning mafkurasi, aftidan, tabiiy fanlar siklining ko‘plab ilmiy fanlariga kiritilishini taqozo qilmoqda. Hozirga kelib, sayyoradagi antropogen o‘zgarishlar allaqachon geologik o‘zgarishlar bilan taqqoslanmoqda va biosferaning keyingi evolyusiyasi, shuningdek, odamlarning biologik tur sifatida dominatligi juda noaniq bo‘lib qolmoqda. Insoniyat jamiyatini yanada rivojlantirish ularning yaqin o‘zaro ta’siri va barcha jamiyatlar uchun yagona, majburiy ekologik siyosat sharoitida mumkin bo‘ladi. Yaqin kelajakda ushbu tezisning maqsadga muvofiqligi ijtimoiy- madaniy farqlar tufayli juda shubhali, ammo bunga intilish kerakligi aniq. Ko‘pgina manbalarda ekologik xavf garchi u tabiiy fanlar siklining ilmiy fanlari uchun umumiy tushunchasi bo‘lsada hanuzgacha shifrlanmagan. Shu bilan birga, qo‘llanma hujjatlar, nizomlar va ko‘plab ishlar uning individual jihatlari, namoyon bo‘lishi, oldini olish va ulardan himoya qilish mazmuniga bag‘ishlangan. Biosfera evolyusiyasining hozirgi bosqichida texnosfera unga sayyoraviy, mintaqaviy va mahalliy darajalarda - insoniyat jamiyatining moddiy madaniyatining tizimlari yoki alohida ob’ektlarida kiritilmoqda . Biosfera va texnosferaning birgalikda yashashi, moddiy madaniyat tizimlari va ob’ektlarining ularni amalga oshirish va ishlash muhiti bilan o‘zaro ta’siri yangi 18 ` munosabatlar va tuzilmalarning shakllanishini belgilaydi. Shu sababli, geokimyoviy, energiya va boshqa geofizik maydonlar nafaqat mahalliy, balki butun yer yuzida, uning biogeokimyoviy sikllarida turli darajada o‘zgaradi. Shunday qilib, biosfera va uning tarkibiy ekotizimlarining tabiiy tarixi texnogen-tabiiyga aylanadi, bu ekologik xavfning an’anaviy manbalarini yangi shakllanishiga va namoyon bo‘lish xavfi va zo‘ravonligini oshirishga olib keladi. Ushbu ko‘rinishlarning muhim jihatlari ekologik xavf manbai va muhandislik (sanoat) ekologiyasida ishlatiladigan ekologik xavfli vaziyat ta’riflari yoki tushunchalarini tavsiflaydi. Oilaviy yaqinligiga qaramay, ular ekologik xavf tushunchasi bilan bir xil emas. Bu yerda biz xavf tushunchasining o‘zi noaniq ekanligini ta’kidlaymiz. Avvalo, xavf - bu salbiy xususiyat yoki eng tirik va jonsiz materiya va texnik tizimlarning tabiiy muhitga, odamlarga va ularning moddiy madaniyati ob’ektlariga har qanday zarar yetkazish qobiliyatidir. Shuning uchun xavf tushunchasi bir necha xil ma’noga ega. Birinchi ma’no xavfning paydo bo‘lishi va namoyon bo‘lish ehtimolini qandaydir baxtsizlik, zarar yoki boshqa kiruvchi hodisa yoki hodisa sifatida aks ettiradi. Bunday holda, ta’sir qilish xavfi manbaning potensial yoki haqiqiy intensivligining fon yoki tartibga solish darajasiga nisbati sifatida tavsiflanadi. Ikkinchi ma’no - xavf manbai tizim yoki hodisa sifatida mavjudligi. Uchinchisi-zararli yoki shikast yetkazuvchi omil sifatida yoki biror narsaga boshqa yo‘l bilan zarar yetkazadigan xavf manbasining faol prinsipi. "Xavf" so‘zi yana bir muhim ma’noni aks ettiradi - tizimning zararli omillardan, ularning birgalikda yashashidagi xavf manbalaridan ishonchsizlik