SHARQ VA G’ARB MUTAFAKKIRLARINING YOSH AVLODNI TARBIYALASHGA OID QARASHLARI

Аннотация

This article describes the views of Abu Nar Farabi, Abu Ali ibn Sina, Alisher Navoi on language and speech. Abdullah Avloni's views on educating the younger generation. Jan Amos Komensky's views on the development of preschool children. Kalit so’zlar. G’arb va sharq mutafakkirlar, ta’lim, tarbiya, til, nutq, maktab. Ключевые слова: западные и восточные мыслители, образование, воспитание, язык, речь, школа. Keywords: Western and Eastern thinkers, education, upbringing, language, speech, school. Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino,Alisher Navoiy til va nutqqa oid qarashlari. Ta’lim va tarbiya muammosi juda qadimdan mavjud. U o’rta asrlardagi g’arb va sharq mutafakkirlarining asarlarida ko’rib chiqilgan. Aynan shunday maqsadlar Forobiyning shaxsni tarbiyalash va ta’lim berish, uni takomillashtirish hamda uning ijtimoiy muammolami hal etishdagi faol roliga nisbatan dunyoqarashlarining bosh mazmunini tashkil etadi. Forobiy fikriga ko‘ra ta‘lim - bu nafaqat aqliy rivojlanish, balki amuman ma’naviy rivojlanish, shu jumladan axloqan rivojlanish poydevoridir. Ta’lim va tarbiya o‘zaro bir-biriga bog‘liq bo‘lib ular shaxsni ma’nan kamolotga yetkazuvchi turli yo‘llar hisoblanadi.Forobiy ijtimoiy tarbiyani tartibga solish, uni boshqarish masalalariga alohida e’tibor bergan. U mehnat faoliyati tarbiyaning muhim vositasi hisoblanadi, degan xulosaga keladi. U fozil shaharni bosvqaradigan hokim tabiatdan: 1 - sog‘-salomat bo‘lib, o‘z vazifasini bajarishda hech qanday qiyinchi ik sezmasligi; 2 - xotirasi mustahkam, 3- zehni o‘tkir, 4 - o‘z fikrini tushuntira oladigan notiq, 5 - bilim-ma’rifatga havasli, 6 - taom yeyishda, ichimlikda, ayollarga yaqinlik qilishda ochofat emas, aksincha, o‘zini tiya oladiga bo‘lishi (qimor yoki boshqa o‘yinlardan) zavq, huzur olishdan uzoq bo‘lishi, Ibn Sino (980-1037) pedagogika masalalariga ijodiy yondashgan. Ibn Sino taklif qilgan tarbiya va ta’lim mazmuni aqliy tarbiya, jismoniy sog‘lomlashtirish, estetik tarbiya, axloqiy tarbiya va hunar o‘rgatishni o‘z ichiga oladi. Ibn Sino bola tarbiyasining butun mashaqqati va murakkabliklarini juda chuqur tushungan. “Tib qonunlari”ning “Tarbiya haqida” nomli 31 ` bo‘limida qo‘yilgan masalalar aniq hal etiladi, bola xarakterini tarbiyalash haqida qimmatli fikrlar bildiriladi.Ibn Sinoning ilmiy-pedagogik ijodida oilaviy tarbiyaga alohida e’tibor qaratiladi va bunda bosh rol oila boshlig‘i - ya’ni otaga beriladi. Ibn Sino nima uchun bolani onasi emas, balki tarbiyachi taribiyalashi lozimligini tushuntirib beradi. Uning fikrlariga qaraganda, bolaning onasi o‘z farzandi tarbiyasida ko‘proq hissiyotlarga beriladi , va bola tarbiyasida to‘g‘ri yo‘lni tanlay olmaydi. Ibn Sino tarbiyachi oldiga aniq vazifalami qo‘yadi: u o‘z shogirdini qachon jazolashi yoki rag‘batlantirishi mumkinligini yaxshi bilmog‘i lozim. Ibn Sino bola shaxsini hurmat qilish, bolaning tabiiy yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda uning qiziqishlarini o‘rganishga chaqiradi. Ibn Sino bola tarbiyasining barcha murakkabliklari va qiyinchiliklarini tushungan. Alisher Navoiy asarlari besh yuz yildan buyon ko‘plab avlodlami hayajonga solib keladi. Insonparvarlik, muhabbat g‘oyalari, insonning oliy maqsadlarini kuylash Navoiy merosida asosiy o‘rin tutadi. Navoiyning pedagogik qarashlari o‘ta insoniyligi bilan ajralib turadi. U bola shaxsini shakllantirish va tarbiyalash masalalariga juda katta ahamiyat bergan, Navoiy farzandni oilaga quvonch va baxt keltiruvchi shamchiroq, deb bilgan. Navoiy bolaga uning yoshiga qarab eng kichik yoshdan to‘g‘ri tarbiya berish zarur, fanlami o‘rganishni iloji boricha barvaqt boshlash lozim, deya ta’kidlagan. Abdulla Avloniy (1878-1934) -jam oat va siyosat arbobi, shoir hamda pedagog bo‘lib, Abdulla Avloniyning yosh avlodga tarbiya berish haqidagi qarashlari. Abdulla 1908-yilda kambag‘allarning ifarzandlari uchun maktab ochadi. Uning o‘zi shu maktabda yangi ta’lim usullarini qo‘llagar. holda ona tilidan dars beradi. Avloniyning xalq ta’limi sohasidagi faoliyati uning yozuvchi va shoir, iqtidorli yoshlar tef .trining tarbiyachisi hamda sahnalashtiruvchi rejissyori sifatidagi faoliyati bilan uzviy bog‘liqdir. 1916-yilda Rossiyada va Turkistonda milliy ozodlik harakatlari avj ola boshlaydi. A. Avloniy bunda harakat rahbarlaridan biri sifatida faol ishtirok etadi. 1917-yilning yozidan boshlab Avloniy “Turon” gazetasini chiqara boshlaydi. Ushbu gazeta sahifalarida Avloniyning xalq maktabini tashkil etish, o‘qituvchi kadrlami tayyorlash va darsliklar chop etish masalalariga bag‘ishlangan ko‘plab maqolalari bosiladi. Yan Amos Komenskiyning maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirishga oid qarashlari. Buyuk slavyan pedagogi Yan Amos Komenskiy (1592-1670) G‘arbning buyuk olimlaridan biri hisobla-nadi. Uning pedagogik tizimi o‘sib kelayotgan avlodni insoniylik, tinchliksevarlik, tenglik va birodarlik ruhida tarbiyalash g'oyalari bilan yo‘g‘rilgan.Yan Komenskiyning pedagogik merosi ulkan va ko‘p qirralidir. Onalar maktabi»ning bosh g‘oyasi - oiladagi birlamchi tarbiyaning