MURAKKAB STRUKTURALI TOMIRSIMON OLTIN KONLARIDA KON BOSIMINING NAMOYON BO‘LISHI VA UNING SABABLARI

Аннотация

Murakkab strukturali tomirsimon oltin konlarida kon bosimi geologik va texnogen omillar ta’sirida namoyon bo‘lib, qazib olish jarayonining barqarorligiga va xavfsizligiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Ushbu maqolada kon bosimining shakllanish omillari, uning namoyon bo‘lish xususiyatlari hamda oldini olish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqotda geofizik kuzatuvlar, raqamli modellashtirish va kon bosimi monitoringi natijalari asosida kon bosimining dinamikasi va uning tog‘ jinslariga ta’siri o‘rganilgan. Olingan natijalar asosida kon ishlari jarayonida xavfsizlikni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.. Kalit so‘zlar: Murakkab strukturali tomirsimon konlar, kon bosimi, geomexanika, geofizik kuzatuvlar, tog‘ jinslarining deformatsiyasi, qazib olish texnologiyalari, raqamli modellashtirish.. Murakkab tuzilishga ega bo‘lgan tomirsimon oltin konlarida kon bosimi muhim muammo hisoblanadi. Bu konlarda qazib olish jarayonida tog‘ jinslarining deformatsiyasi, yer osti yoriqlari va gidrotermal jarayonlar natijasida kon bosimi ortib boradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chuqur qazib olish ishlari olib borilayotgan hududlarda bosimning notekis taqsimlanishi, tog‘ jinslarining yoriqlanishi va gidrostatik bosimning o‘zgarishi tufayli tog‘-kon xavfsizligi sezilarli darajada xavf ostida qoladi. Nagel (2020) o‘z tadqiqotida ta’kidlaganidek, yer osti ishlarida kon bosimining ta’siri qazib olish samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tog‘ jinslarining fizik xususiyatlari va ularning bosimga nisbatan chidamliligi tog‘-kon xavfsizligi uchun hal qiluvchi omillardan biridir. Ayniqsa, qattiq va mo‘rt jinslar yuqori bosim ta’sirida sinish va yoriqlanishga moyil bo‘lib, bu kon ishlarini murakkablashtiradi. Rowe va Zhou (2007) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa, kon hududlaridagi yoriqlar va uzilmalar bosimning notekis taqsimlanishiga sabab bo‘lishi aniqlangan. Ularning fikriga ko‘ra, yoriqlar va uzilmalar tog‘ jinslari orasida kuchlanishning qayta taqsimlanishiga olib kelib, natijada kon strukturasining beqarorligiga sabab bo‘ladi. Bierlein va Maher (2001) gidrotermal o‘zgarishlarning kon bosimiga ta’sirini o‘rgangan va shuni ta’kidlagan: "Gidrotermal zonalar yuqori bosimni ushlab turuvchi asosiy omillardan biri bo‘lib, natijada tog‘ jinslari yumshab, bosimga nisbatan chidamliligini yo‘qotadi." Ushbu jarayon natijasida konlarda to‘satdan bosim ortishi va tog‘ zarbalari kabi hodisalar yuzaga kelishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. Pavlov va Fedolyak (2019) esa Rossiyaning chuqur tomirsimon oltin konlarida olib borgan tadqiqotlarida shuni aniqladiki, 1000 metrdan chuqur qazib olish natijasida dinamik bosim keskin oshadi va tog‘ jinslarining deformatsiyaga uchrashi kuzatiladi. Hodgson (1989) tadqiqotida ta’kidlanganidek, tomirsimon oltin konlarida tog‘ jinslarining deformatsiyaga uchrashi ularning strukturaviy xususiyatlari bilan bog‘liq. "Yuqori bosimga duch kelgan jinslar bir-biriga siqilib, plastinkasimon yoki burmalangan strukturalar hosil qiladi, bu esa tog‘-kon ishlarini murakkablashtiradi," deydi tadqiqotchi. Shu bilan birga, Richards va boshqalar (2006) tomonidan o‘rganilgan Sari Gunay epitemal oltin konida rudaning kengayishi va bosim tufayli deformatsiyaga uchrashi qazib olish jarayoniga bevosita 64 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ta’sir qilishi aniqlangan. Ularning fikricha, rudaning plastiklik darajasi ortishi bilan qazib olish jarayoni yanada qiyinlashadi. Kon bosimini kamaytirish va kon xavfsizligini oshirish maqsadida bir nechta muhim texnologiyalar qo‘llanilishi mumkin. Hodkiewicz va boshqalar (2009) kuchlanish monitoring tizimlari va zilzilaviy xavflarni baholash usullarining ahamiyatini ta’kidlab, shunday deydi: "Zamonaviy sensorlar va tahlil usullari tog‘ jinslarining bosimini oldindan aniqlash va tog‘-kon ishlarini rejalashtirishda samarali vosita hisoblanadi." Cox va boshqalar (1991) tadqiqotlariga ko‘ra, tog‘ jinslaridagi bo‘shliqlarni orqadan to‘ldirish (backfilling) orqali kon bosimini nazorat qilish va tog‘-kon strukturasining barqarorligini oshirish mumkin. Bu usul tog‘ jinslarining zichligini oshirib, bosimning teng taqsimlanishiga yordam beradi. Yuqoridagi olimlarning fikrlaridan xulosa qilib aytganda, tomirsimon oltin konlarida kon bosimining namoyon bo‘lishi tog‘ jinslarining fizikaviy xususiyatlari, gidrotermal jarayonlar va qazib olish jarayonlarida yuzaga keladigan bosim taqsimoti bilan bog‘liq. Ushbu bosimni nazorat qilish va xavfsiz qazib olishni ta’minlash uchun zamonaviy monitoring tizimlari, qazib olish tizimlari va nazorat ostidagi portlatish texnologiyalaridan foydalanish lozim. Kelajakdagi tadqiqotlar real vaqt rejimida bosimni bashorat qilish modellarini ishlab chiqishga yo‘naltirilishi kerak, chunki bu kon ishlarining samaradorligini oshirish va xavfsizlikni ta’minlashga yordam beradi.