Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA INFORMATIKA TERMINLARINING SHAKLLANISHI
ILM-FAN VA INNOVATSIYA · ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI · Xodjaeva Dilafro‘z Izatilloyevna (in-academy.uz/index.php/si) · Ubaydillayeva Shirinoy Elyorjon qizi (in-academy.uz/index.php/si)
Наука и инновация · 2026
Аннотация
This thesis explores the formation of computer science terms in English and Uzbek, focusing on their linguistic and semantic features, methods of translation, and application in the Uzbek language. The study analyzes how English IT terminology is introduced into Uzbek through transliteration, calquing, semantic adaptation, and direct borrowing. It highlights the integration of new informatics-related vocabulary into the Uzbek lexical system and the degree of linguistic adaptation involved. Keywords: informatics, terminology, English, Uzbek, translation, calquing, adaptation, linguistics. ФОРМИРОВАНИЕ ТЕРМИНОВ ИНФОРМАТИКИ В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ Аннотация: Данная тезис посвящена изучению формирования терминов в области информатики на английском и узбекском языках, а также их лингвистическим и семантическим особенностям, способам перевода и использованию в узбекском языке. Исследуются механизмы проникновения английских IT-терминов в узбекский язык: транслитерация, калькирование, семантическая адаптация и прямое заимствование. Освещаются процессы интеграции новых терминов в лексическую систему узбекского языка. Ключевые слова: информатика, терминология, английский язык, узбекский язык, перевод, калькирование, адаптация, лингвистика. XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi dunyo tillari leksik tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan, informatika sohasi bilan bog‘liq yuzlab, balki minglab yangi terminlar har yili ilm-fan, ta’lim va texnik muhitga kirib kelmoqda. Bu 66 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si terminlar asosan ingliz tilida shakllanadi, chunki ingliz tili global ilmiy-texnik muloqot vositasiga aylangan. Shuning uchun ko‘plab davlatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, ingliz tilidagi informatika atamalarini ona tiliga tarjima qilish, ularni moslashtirish, tizimlashtirish va rasmiy til normalariga kiritish ehtiyoji yuzaga kelmoqda. O‘zbek tilida informatika terminlarini shakllantirish masalasi bugungi tilshunoslik va tarjimashunoslik sohasining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Chunki tilning rivoji nafaqat uning adabiy boyligiga, balki ilmiy-texnik terminologiya bilan boyishiga ham bog‘liq. Afsuski, so‘nggi yillarda ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki rus tili orqali kirib kelayotgan axborot texnologiyalari atamalari o‘zbek tilida turlicha shakllarda qo‘llanmoqda, bu esa normativlik, izchillik va tushunarlilik jihatdan muammolar keltirib chiqarmoqda. Bunda asosiy muammo – terminlarning bir necha variantda mavjudligi, standart lug‘atlarning yetarli emasligi va mutaxassislar o‘rtasida yagona yondashuvning shakllanmaganligidir. Mazkur ilmiy ishda ingliz va o‘zbek tillarida informatika terminlarining shakllanish usullari – transliteratsiya, kalkalash, semantik moslashtirish va to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirish holatlari – lingvistik va amaliy misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilining leksik tizimida bu atamalarning qanday joylashayotgani, qanday moslashtirilayotgani va xalqaro tajriba bilan solishtirilgan holda rivojlanish istiqbollari ko‘rib chiqiladi. Informatika terminologiyasini izchil va ilmiy asosda o‘zbek tiliga moslashtirish, uni standartlashtirish, ta’lim va ishlab chiqarish sohasiga joriy etish – davlat tilining funksional imkoniyatlarini kengaytiradi, zamonaviy texnologik tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, informatika atamalarining lingvistik shakllanish jarayonini o‘rganish ilmiy-amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga terminlar o‘tish yo‘llari 1. Transliteratsiya. Bu usulda so‘zlar ingliz tilidagi yozilishiga yaqin tarzda o‘zbek tiliga qabul qilinadi. Bu usul tezkorlik va qulaylik bilan ajralib turadi, ammo fonetik va grammatik moslashuv doim ham ta’minlanmaydi. Masalan:“Laptop” → laptop, “Browser” → brauzer, “File” → fayl 2. Kalkalash. Bunda so‘z birikmalari tarkibiy qismlari tarjima qilinadi. Misol uchun:“Operating system” → operatsion tizim, “Search engine” → qidiruv tizimi, “Web application” → veb-ilova 3. Semantik moslashtirish. Bu usulda atama to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmasdan, unga mos ma’no izlanadi. Bunga quyidagi birikmalar misol bo‘ladi. “Cloud storage” → bulutli saqlash xizmati, “Cybersecurity” → kiberxavfsizlik, “Backup” → zaxira nusxa 4. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirish. Ba’zan inglizcha atamalar o‘zbek tilida o‘zgartirilmasdan qabul qilinadi, ayniqsa foydalanuvchi interfeyslarida. Masalan: Keyboard, mouse, scroll, link, click Terminologik muammolar va standartsizlik 1. Tarjimada bir nechta variantlar yaratish. Masalan, “interface” so‘zining “interfeys”, “tashqi ko‘rinish”, “muloqot muhiti” kabi variantlari mavjud. Bu esa o‘quv jarayoni va hujjatlar tayyorlashda chalkashlikka olib keladi. 2. Rus tilining ta’siri. Sovet davridan qolgan ruscha atamalar hozirgacha terminlarga ta’sir qilmoqda va nutqa so‘zlovchilar tomonidan foydalanilmoqda. Misol uchun, “Papka” (ruscha), “papka/fayl jildi” (inglizcha va o‘zbekcha aralas
Доказательный фрагмент
«This thesis explores the formation of computer science terms in English and Uzbek, focusing on their linguistic and semantic features, methods of translation, and application in the Uzbek language.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis thesis explores the formation of computer science terms in English and Uzbek, focusing on their linguistic and semantic features, methods of translation, and application in the Uzbek language. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- informatics, terminology, English, Uzbek, translation, calquing, adaptation, informatika, kalkalash, lingvistika., moslashtirish, termin, tarjima, ingliz tili, o‘zbek tili
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025