QURILISHDA BAHONI SHAKLLANTIRISH MEXANIZMI

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada qurilish obyektlarining qiymatini shakllantirishga ta’sir etuvchi omillar va narx belgilash mexanizmlarining nazariy hamda amaliy jihatlari tizimli tahlil qilingan. Shu bilan birga, milliy iqtisodiyotning tarmoqlararo integratsiyasi doirasida qurilish sohasining funksional roli, zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etish asosida yuzaga kelayotgan innovatsion yechimlar kontekstida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot doirasida narx shakllanishi jarayonining institutsional va iqtisodiy mezonlari baholab borilib, tarmoqda narxlarni shakllantirishning amaldagi uslublarini takomillashtirish, samaradorlikni oshirish hamda barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlashga yo‘naltirilgan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: bino, inshoot, qurilish, texnologiya, iqtisodiyot, oʻsish, investitsiya. Yangi korxonalar, binolar va inshootlarni qurish, rekonstruksiya qilish, kengaytirish va texnik qayta jihozlashning taxminiy qiymati uni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan pul mablagʻlari summasi, loyihaoldi ishlanmalari tarkibida belgilanadi. Smeta qiymati kapital qoʻyilmalar miqdorini aniqlash, qurilishni moliyalashtirish, qurilish mahsulotlari uchun shartnomaviy narxlarni shakllantirish, bajarilgan pudrat (qurilish-montaj, ta'mirlash-qurilish) ishlari uchun hisob-kitoblar, asbob-uskunalar sotib olish va uni qurilish maydonchalariga etkazib berish xarajatlarini toʻlash, shuningdek, yigʻma hisob-kitoblarda nazarda tutilgan mablagʻlar hisobidan boshqa xarajatlarni qoplash uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Smeta hujjatlari asosida qurilish-montaj (ta'mirlash-qurilish) tashkilotlari va buyurtmachilar faoliyatini hisobga olish va hisobot berish, xoʻjalik hisob-kitoblari va baholash ham amalga oshiriladi. Smeta qiymatidan kelib chiqqan holda, qurilgan korxonalar, binolar va inshootlar boʻyicha oʻrnatilgan tartibda ishga tushiriladigan asosiy fondlarning balans qiymati aniqlanadi Qurilishning taxminiy qiymatini aniqlash uchun asos boʻlib quyidagilar xizmat qiladi:  tashkil etish loyihasida qabul qilingan qurilishni tashkil etish va navbatdagi qarorlar;  dizayn materiallariga tushuntirish xatlari, qoʻshimcha ishlar uchun mualliflik huquqi, smeta hujjatlarini ishlab chiqish uchun mijozning dastlabki ma'lumotlari;  loyihaoldi va loyiha hujjatlari, shu jumladan chizmalar, qurilish va montaj ishlari hajmlarining bayonnomalari;  qurilishni rati varaqalari va qurilish va montaj ishlari davomida aniqlangan qoʻshimcha ishlarga oid hujjatlar;  amaldagi smeta normativlari, shuningdek materiallar, asbob-uskunalar, mebel va inventarlar uchun sotish narxi va transport xarajatlari;  alohida, tegishli qurilish qarori bilan bogʻliq davlat hokimiyati organlari. Agar tegishli smeta standartlari mavjud smeta-me'yoriy bazada mavjud boʻlmasa yoki maxsus chiziqlar uchun ishlatilsa, unda loyiha individual smeta normalarini ishlab chiqishi mumkin. Kapital qoʻyilmalarning texnologik tuzilishi va qurilish kompleksi tashkilotlarining amaldagi faoliyatiga muvofiq qurilishning taxminiy qiymati quyidagi elementlarga boʻlinadi:  qurilish ishlari;  uskunalar oʻrnatish uchun axboratlar (montaj ishlari); 34  uskunalar, mebellar, asboblar, ishlab chiqarish uskunalarini sotib olish xarajatlari;  boshqa xarajatlar. Qurilish-montaj ishlarining taxminiy qiymati toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar, umumiy xarajatlar, taxminiy daromadlarni oʻz ichiga oladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar toʻgʻridan-toʻgʻri ish turlari va strukturaviy elementlar va binolar va inshootlarning qismlarini ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq. Toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi: - qurilish materiallari, buyumlar va konstruksiyalar uchun xarajatlar; - qurilish-montaj ishlari bilan shugʻullanuvchi ishchilarning mehnatiga haq toʻlash xarajatlari; - qurilish mashinalarini ishlatish xarajatlari, shu jumladan.ishchilar, mashinalar va mexanizmlarni boshqarish uchun haq toʻlash. Ularning qiymati "toʻgʻridan-toʻgʻri hisob" bilan belgilanadi, ularning miqdori va taxminiy xarajatlarning qiymatiga qarab, tegishli birlik narxlaridan foydalaniladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarning bir qismi sifatida alohida satrlar mobil elektr stansiyalaridan olingan elektr energiyasining narxi, respublika energiya tizimi va boshqa xarajatlar bilan solishtirganda farq qilishi mumkin. Umumiy xarajatlar umumiy ishlab chiqarish sharoitlarini yaratish, uni saqlash, tashkil etish va boshqarish bilan bogʻliq qurilish-montaj tashkilotlarining xarajatlarini hisobga oladi. Smeta qiymati qurilish-montaj tashkilotlarining ishlab chiqarish va ijtimoiy sohani rivojlantirishga va moddiy ragʻbatlantirishga sarflanadigan umumiy xarajatlarini qoplash uchun zarur boʻlgan mablagʻlar miqdori. Qurilish-montaj ishlarining taxminiy bahosidagi har bir xarajat guruhining nisbiy hajmi farq qiladi va asosan qurilishning maqsadiga bogʻliq bo’ladi. Ob'ektning boshlangʻich bahosi shartnomaviy joriy narxda amaldagi nizom boʻyicha resurs usuli orqali aniqlanadi. Ob'ektning boshlangʻi