TARIXDA AYOL SIYMOSI

Аннотация

Ushbu maqolada insoniyat tarixida ayolning tutgan o‘rni, turli davrlarda ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotdagi faoliyati yoritilgan. Shuningdek, qadimgi sivilizatsiyalardan tortib, zamonaviy jamiyatgacha bo‘lgan davrda ayollar qanday o‘zgarishlarga duch kelgani va ularning jamiyatdagi nufuzi qanday shakllangani tahlil qilinadi. Ayol siymosi tarixiy shaxslar misolida ochib beriladi. Kalit so’zlar: Ayol siymosi, tarix, qadimgi sivilizatsiyalar, siyosat, ayol huquqlari, mashhur ayollar, O‘zbekiston, ayollar faolligi Ayol – bu jamiyatning ajralmas bo‘lagi, oilaning tayanchi va insoniyat kelajagini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi. Tarix sahifalariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, qadim zamonlardayoq ayollar jamiyat hayotida muhim rol o‘ynagan. Masalan, qadimgi Misrda Kleopatra singari ayollar siyosat maydonida faol bo‘lgan bo‘lsa, Xitoyda imperator ayollar davlat boshqaruvida ishtirok etgan. O‘rta asrlarda esa, ko‘plab madaniyatlarda ayollar huquqlari cheklangan bo‘lsa- da, bu davrda ham o‘zining bilimdonligi, jasorati va fidoyiligi bilan ajralib turgan ayollar tarixda nom qoldirgan. Ulardan biri – Juanna d’Ark. U Fransiya tarixida milliy qahramon sifatida e’tirof etilgan. Yaqin tarixga keladigan bo‘lsak, XX asrda ayollarning siyosiy faolligi ortib bordi. Ko‘plab mamlakatlarda ayollar saylov huquqiga ega bo‘ldilar, parlamentga saylana boshladilar. Indira Gandi, Margaret Tetcher kabi ayollar o‘z mamlakatlarining bosh vaziri sifatida faoliyat yuritdilar. O‘zbekiston tarixida ham ayol siymosi alohida o‘rin tutadi. Nodira, Zebuniso, Uvaysiy kabi ayollar adabiyot, ilm-fan va siyosatda faol ishtirok etgan. Bugungi kunda esa, o‘zbek ayollari nafaqat oila va jamiyatda, balki ilm, siyosat, sport va biznes sohalarida ham faol rol o‘ynamoqda. Tarixdan ko‘rinadiki, ayol har doim jamiyatning ajralmas va faol a’zosi bo‘lib kelgan. Ularning jasorati, mehnatkashligi va zakovati bugungi avlod uchun ibrat maktabidir. Tarixiy davrlarga nazar tashlaganimizda, ayollar turli jamiyat va sivilizatsiyalarda turlicha mavqega ega bo‘lganini ko‘rish mumkin. Ba'zi madaniyatlardagi ayollar erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo‘lgan bo‘lsa, boshqa joylarda esa ularning huquqlari ancha cheklangan. Shunga qaramay, har qanday sharoitda ham ayollar o‘zining irodasi, sabr-toqati, aql-zakovati bilan tarixiy jarayonlarda faol ishtirok etgan. Qadimgi davrlarda ayol siymosi. Qadimgi Misrda ayollar nisbatan keng huquqlarga ega bo‘lib, mulkka egalik qilish, sudda ishtirok etish, hatto siyosiy 24 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference boshqaruvda qatnashish huquqiga ega edilar. Misr malikasi Kleopatra davlatni mustaqil boshqargan va o‘z davrining eng kuchli siyosatchilaridan biri sifatida tarixga kirgan. Shuningdek, qadimgi Yunoniston va Rimda ham ba'zi ayollar madaniyat va siyosat sohasida faol bo‘lgan. O‘rta asrlarda ayollar mavqei. O‘rta asrlarda ko‘plab jamiyatlarda ayollar erkaklarga nisbatan ikkinchi darajali shaxs sifatida qaralgan. Biroq bu davrda ham tarixda iz qoldirgan jasur va bilimli ayollar bo‘lgan. Jumladan, Fransiyada Juanna d’Ark o‘z vatanini himoya qilgan milliy qahramon sifatida tan olingan. Sharq mamlakatlarida esa ayollar asosan saroy hayoti bilan chegaralangan bo‘lsa-da, ba'zilari madaniyat va adabiyotda katta iz qoldirgan. Masalan, O‘rta Osiyolik shoiralar – Mahzuna, Uvaysiy, Nodira ayollar o‘z ijodi orqali xalq ma’naviyatini boyitgan. Zamonaviy davrda ayollarning faolligi. XX asr ayollar uchun katta o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Ayollar ko‘plab mamlakatlarda saylov huquqini qo‘lga kiritdi, ilm-fan, siyosat, iqtisodiyot va san’at sohalarida faol bo‘lishdi. Dunyo bo‘yicha Indira Gandi (Hindiston), Margaret Tetcher (Buyuk Britaniya), Angela Merkel (Germaniya) kabi ayollar nafaqat o‘z mamlakatlarida, balki butun dunyoda tan olingan siyosatchilarga aylandilar. O‘zbek ayollari tarixda. O‘zbekiston tarixida ham ayol siymosi o‘ziga xos o‘rin egallagan. Boburiylar davrida yashagan Zahriddin Muhammad Boburning qizi Gulbadanbegim tarixiy asarlar yozgan. Shayboniylar davrida esa Zebuniso, Nodira kabi shoiralar ijod qilgan. Mustaqillik yillarida o‘zbek ayollari siyosiy, ijtimoiy, madaniy hayotda faol ishtirok etib, jamiyat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shmoqdalar. Mavzuga doir adabiyotlar tahlil. Ayol siymosining tarixiy va madaniy jarayonlardagi o‘rni ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va gender tadqiqotlari sohalarida olib borilgan izlanishlar ayollarning jamiyatdagi mavqeini har tomonlama tahlil etishga yordam beradi. Masalan, N.K. Nosirovaning "O‘zbek ayoli tarix sahifalarida" nomli tadqiqotida qadimgi va o‘rta asrlarda yashagan o‘zbek ayollarining ijtimoiy va madaniy faoliyati yoritilgan. Asarda Nodira, Uvaysiy, Zebuniso kabi shoiralarning nafaqat ijodiy merosi, balki ularning davlat va jamiyat hayotidagi roli ham tahlil qilinadi. Muallif ayollarning faolligi faqat oilaviy doira bilan cheklanmaganligini ilmiy asoslarda isbotlaydi. Shu