РАҚАМЛИ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖАРАЁНИДА ИҚТИСОДИЁТ ТАРМОҚЛАРИНИ РАҚАМЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ ВА ИСТИҚБОЛЛАРИ

Аннотация

The article covers the concept of digital economy, its economic significance and development issues. In addition, digital technologies not only improve the quality of products and services, but also reduce unnecessary costs. At the same time, the country plays a major role in eradicating the scourge of corruption, the most serious obstacle to development. Then the industrial economy is also very important in determining the rules of telecommunications. Key words: digital economy, information technology, informatization and digitization process, telecommunication networks. Бугунги кун замонавий иқтисодиёти рақамли технологиялар ва фаолиятни рақамлаштириш жараёнлари билан бевосита боғлиқ. Бу муаммо жаҳоннинг кўплаб мамлакатларида устувор вазифа сифатида қаралмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирмонович Мирзиёевнинг Олий Мажлис Сенати ва қонунчилик палатасига қилган мурожаатномасида “2020 йил Илм-маърифат ва ракамли иқтисодиёт йили” деб эълон қилинди. Шундан кейин фуқаролар, талабаларда “Рақамли иқтисодиёт” атамаси хақида кўплаб саволлар туғила бошлади. Қуйида уларнинг энг муҳимларига аниқлик киритамиз. 64 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Рақамли иқтисодиёт - бу иқтисодий, ижтимоий ва маданий алоқаларни рақамли техналогияларни қўллаш асосида амалга ошириш тизимидир. Баъзида у интернет иқтисодиёти, янги иқтисодиёт ёки веб- иқтисодиёт деган терминлар билан хам ифодаланади. 1995 йилда америкалик дастурчи Николас Нетропонте “рақамли иқтисодиёт” терминини амалиётга киритди. Ҳозирда бу истилоҳни бутун дунёдаги сиёсатчилар, иқтисодчилар, журналистлар, тадбиркорлар деярли барча қўлламоқда. 2016 йилда Бутунжахон банки дунёдаги ракамли иқтисодиётнинг аҳволи ҳақида илк марта маъруза эълон қилди. Рақамли иқтисодиётнинг оддий иқтисодиётдан бир қатор жиҳатлари билан фарқ қилади. Масалан, харидорга пойбзал керак. Уни бозорга тушиб ўзи бевосита танласа ва нақд пулга сотиб олса, бу анъанавий иқтисод. Бирор веб-сайт ёки телеграммдаги бирон савдо боти орқали ўзига маъқул товарни танлаб, товар эгасига пулни электрон тўлов тизими орқали тўлаш ва товарни етказиб бериш хизмати орқали олиш-рақамли иқтисодиёт дейилади. Бу масалани энг содда маиший мисол орқали тушунтиришдир. Аслида хаммамиз аллақачон рақамли иқтисодиёт ичидамиз, унинг қулайликларидан фойдаланамиз. Масалан, ойликларимиз пластик карталарга тушади, электрон тўлов орқали коммунал хизматлар, телефон, интернет ва бошқа махсулот ва хизматларга тўловни амалга оширамиз, электрон тарзда солиқ деклорацияси топширамиз, картадан картага пул ўтказамиз, уйга таом буюртма қиламиз ва ҳоказо. Рақамли иқтисодиёт – бу нолдан бошлаб яратилиши лозим бўлган қандайдир бошқача иқтисодиёт эмас. Бу янги технологиялар, платформалар ва бизнес моделлари яратиш ва уларни кундалик ҳаётга жорий этиш орқали мавжуд иқтисодиётни янгича тизимга кўчириш деганидир. Бундан ташқари рақамли иқтисодиётнинг бир қатор қулайликлари мавжуд:  тўловлар учун харажатлар камаяди. (масалан банкка бориш учун йўлкира ва бошқа ресурслар тежалади).  товарлар ва хизматлар ҳақида кўпроқ ва тезроқ маълумот олинади.  рақамли дунёдаги товар ва хизматларнинг жаҳон бозорига чиқиш имкониятлари катта. 65 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference  Feedback (истеъмолчи фикри)ни тез олиш ҳисобига товар ва хизматлар жадал такомиллаштирилади.  тезроқ, сифатлироқ, қулайроқ. Яққол мисол. Рақамли платформаларнинг ривожланиш соҳасидаги ёрқин мисоллардан бири сифатида “Alibaba” электрон савдо тизимига эга бўлган Хитой компаниясини келтириб ўтиш мумкин. Ундан фойдаланиш тажрибаси шуни кўрсатадики, маълумотлар тўплаш жараёнида иқтисодиётнинг турли секторларига экспансия учун ўта рақобатли устунликлар яратилади. “Alibaba” бу оддийгина рақамли платформа эмас, балки платформалар экотизимидир. Рақамли иқтисодиёт инсонларнинг турмуш даражасини сезиларли даражада оширади, бу унинг асосий фойдасидир. Ракамли иқтисодиёт коррупция ва “яширин иқтисодиёт”нинг асосий кушандасидир. Чунки, рақамлар хамма нарсани муҳрлайди, хотирада саклайди, керак пайтда маълумотларни тез тақдим этади. Бундай шароитда бирон маълумотни яшириш, яширин битимлар тузиш у ёки бу фаолият ҳакида тўлиқ ахборот бермасликнинг иложи йўқ, компьютер хаммасини намоён килиб қўяди. Маълумотлар кўплиги ва тизимлилиги ёлғон ва қинғир ишларга йўл бермайди, чунки тизимни алдаш имконсиз. Натижада “ифлос пулларни” ювиш, маблағларни ўғирлаш, самарасиз ва мақсадсиз сарфлаш, ошириб, ё яшириб кўрсатиш имкони қолмайди. Бу эса иқтисодиётга легал маблағлар оқимини оширади, солиқлар, ўз вақтида ва тўғри тўланади, бюджет тақсимоти очиқ бўлади, ижтимоий соҳага ва йўналтирилган маблағлар ўғирланмайди, мактаблар, касалхоналар, йўлларга ажратилган пуллар тўлиқ етиб боради ва ҳоказо. Давлатнинг ракамли иқтисодиётни ривожлантириш йўлини танлаганлиги, ахборот технологиялари соҳасида ва умуман, электрон хужжатлар айланмаси соҳасида янги йўналишлар очиб б