ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОЙТИДА ТУРАР-ЖОЙ БИНОЛАРИНИНИНГ МИКРОИҚЛИМ КЎРСАТКИЧЛАРИ ВА ЭНЕРГИЯ ТЕЖАМКОРЛИГИНИ ОШИРИШ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

Мазкур мақолада турар-жой биноларини лойиҳалашда асосий кўрсаткичларидан иссиқлик режими, иқлим параметрлари, микроиқлим кўраткичлари, биноларнинг энергия самарадорлигини оширишда ташқи девор изоляция қатламининг ўрнатилиши, самарали иссиқлик материаллари, ташқи тўсиқлари орқали сарф бўлаётган иссиқлик миқдорларини ҳисоблаш ҳақида баён этилган. Калит сўзлар: микроиқлим, иссиқлик изоляцияси, иқлим параметрлари, конструкция, лойиҳа, девор, тўсиқ конструкциялари, энергия самарадорлик. Ўзбекистон Республикасининг ҳар бир ҳудудлари ўзига хос иқлим шароитига эгадир. Республикамизнинг шимолий қисмлари - Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилояти ҳудудлари ўзининг кескин ўзгарувчан иқлим шароитига эга, яъни ёз ойларининг жуда иссиқ бўлиши, қиш кунларининг эса жуда совуқ бўлиши билан бошқа ҳудудлардан ажралиб туради. Шундай экан ҳар бир ҳудуд учун ушбу ҳудуд шароитидан келиб чиққан ҳолда турор жой биноларининг лойиҳаларини ишлаб чиқиш зарурати туғилмоқда. Иссиқлик режимининг шаклланишига ва шунга мос равишда уйнинг энергия ҳолати (керакли иссиқлик режимини таъминлаш учун энергия ҳаражатлари) унинг иссиқлик изоляцияси материаларини ишлатиш билан таъминланади. Иситиш қуйи тизимининг параметрларини танлаш ушбу энергия қуйи тизимининг хусусиятларига боғлиқ. Уйнинг иссиқлик режимининг математик моделини ягона иссиқлик энергияси тизими сифатида учта ўзаро боғлиқ пастки моделларга бўлишини ҳисобга олиб, биз қўйидагича ёзишимиз мумкин: h = p • p • p 1 2 3 Бу ерда p - ташқи иқлимнинг бинога таъсирини oптимал ҳисобга 1 олишнинг иссиқлик ва қувват самарадорлиги кўрсаткичи; 14 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference p - ташқи бино конвертларининг иссиқлик ва қуёшдан ҳимоя 2 хусусиятларини мақбул танлашда энергия самарадорлигининг кўрсаткичи; p - микроиқлим тизимларини мақбул танлашда энергия 3 самарадорлигининг кўрсаткичи. 1. Ташқи бино конвертлари ёруғликдан ҳимояланади (деворлар, қопқоқлар, поллар) ва шаффоф (ёруғлик тешикларини тўлдирувчи) бўлади. 2. Ёруғлик ўтказмайдиган қопламали дизайнларнинг енг мақбул иссиқлик кўрсаткичларини аниқлаш уларга қўйиладиган талабларнинг умумийлигидан келиб чиққан ҳолда ишлаб чиқилган [1]. Биноларни керакли микроиқлим билан таъминланиши биноларнинг архитектуравий ечимига бевосита боғлиқ, уй лойиҳасини иҳчамлиги, деразалар ўлчами ва уларнинг юзасини умумий бино фасадига нисбати, турар-жой биноларининг типлари, бино корпусининг эни ва ҳ.к. га боғлиқ. Микроиқлим - бу хонанинг иссиқлик алмашинуви ва инсон саломатлигига таъсир қилувчи атроф-муҳит омилларининг комбинацияси. Микроиқлим бир қатор параметрлар билан белгиланади ва асосийлари қўйидагича:  ҳаво ҳарорати. Ушбу параметр энг муҳим ва аниқ кўринадиган параметрлардан бири ҳисобланади. Ҳарорати одатдагидан бир неча даража фарқ қиладиган хонага кирганда, одам дарҳол ноқулайлик ҳис қилади. Ушбу параметр хона турлари бўйича нормаллаштирилади, +/- 2 даража оғиш рухсат этилади, талабларга мувофиқлиги учун ўлчовлар хонанинг марказида полдан бир метр баландликда амалга оширилади;  ҳавонинг нисбий намлиги қийматларда катта ўзгаришларга эга бўлиши мумкин, аммо нормадан 40% дан 60% гача ошмаслиги керак;  ҳаво тезлиги 0,1-0,5 м/с бўлиши керак;  юза ҳарорати. 2.01.01-22 шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларида иқлим параметрлари қуйидагича аниқланади:  такрорланиб туриш. Берилган оралиқдаги қийматларни ўз ичига олган ҳоллар сони билан қатордаги ҳолларнинг умумий сони ўртасидаги нисбати;  таъминланганлик. Иқлим параметрлари қийматларининг белгиланган ўз чегараларидан пастда ёки юқорида такрорланиб туриши. 15 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Сутка, ой ёки йил давомида танлаш билан қайд этиб борилган параметр қийматларидан қайсиниси бирор ҳолни ифодалашига қараб, соатлик, суткалик, ойлик ва йиллик таъминланганликлар бир-биридан фарқ қилинади. Масалан, йиллик таъминланганлиги 0,93 га тенг бўлган энг совуқ ҳаво оқимининг ҳароратини ҳисоблаб чиқариш усули қуйидагича: а) n йил мобайнидаги кузатишлар даврида йил сайин энг совуқ суткалар ва ҳавонинг ҳар суткадаги ўртача ҳарорати аниқланиши; б) танлаб олинган ҳарорат қийматлари, яъни кўрсаткичларида тартиб сони берилиб, бу қийматлар пасайиб (камайиб) борадиган тарзда жойлаштирилиши; в) ҳаво ҳароратининг кўрсаткичи 0,50 С гача яхлитланадиган, ҳар бир ҳарорат кўрсаткичи учун ўртача тартиб сони белгиланадиган – m ; ўр г) ҳар бир ҳарорат кўрсаткичи учун таъминланганлик Р қуйидаги формула бўйича аниқланади: P=1-m -0,3n+0,4 ўр д) эҳтимоллик тўрида (нормал ёки логнормал) таъминланганлик графиги тузилади. Бунда, ординаталар ўқи ҳароратни, абсциссалар ўқи эса таъминланганликни ифодалайди. Бу график тўғри чизиқдан иборат бўлади; е) таъминланганлик графигидан 0,98 қийматга тенг келадиган ва изланаётган ҳарорат катталиги олинадиган босқичларни ўз ичига олади [2]. Бино ва иншоотларни лойиҳалаштиришда йилнинг совуқ даврида иссиқлик йўқотилишини ва йилнинг иссиқ даврида иссиқлик киришини қисқарт