O’ZBEKITONNING JANUBIY GAVHARLARI: QASHQADARYO VA SURXONDARYO

Аннотация

This article provides detailed information about the history of the origin , socio-political life, and relations with other countries of the southern lands of Uzbekistan, Kashkadarya and Surkhandarya regions ,as well the current location and archaeological manuments of the oases. Keywords : Qubbat ul-ilm wal adab, founding of the city of Karshi ,Tulip and Pomegranate flower, Buddhist temple , Archieologist D.N.Lev ,Navtaka , Termiz’s pseudonym . Аннотация : В статье даны подробные сведения об истории Кашкадарьинской и Сурхандарьинской областей южного Узбекистана , их общественно- политической жизни , их связях с другими странами ,а также современной роли оазисов и их археологических памятников. Ключевные слова : Куббат ул-ильм валь адаб , основание города Карши , цветок тюльпана и граната , буддийскиий храм, археолог Д. Н. Лев, Навтака , псевдоним Термизи . Qashqadaryo va Surxondaryo chin ma’noda O’zbekistoning janubiy gavharlari deb atash mumkin. Bu viloyatlar o’zining tabiati ,issiq iqlimligi va tarixiy yodgorliklari bilan ajralib turadi .Qashqadaryo va Surxondaryo viloyati O’zbekistonning janubiy qismida joylashgan bo’lib , boy va qadimiy tarixga ega. Viloyatlar tarixi qadimgi davrlardan boshlab turli madaniyatlar , davlatlar va sivilizatsiyalar bilan bog’liq.1990-yillarda Qashqadaryo hududidan tosh asri (jumladan paleolit davriga oid) odamlarning yashab istiqomat qilganligi haqida dalillar kam edi. Lekin Tanxozdaryo vodiysidan topib o’rganilgan chaqmoq toshlar yordamida yasalgan buyumlar Taxtaqoracha dovonida Takalisoy bo’yidagi g’ordan mustye davriga oid buyumlar topilishi Qashqadaryo vodiysida tosh asriga mavjud odamlar yashaganligini ko’rsatadi. Shuningdek vohaning 56 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference o’rta asrlardagi holati haqida ham so’z boradi.Jumladan vohaning X-VIII asrlarda temir va jez asrlariga oid yodgorliklarini topilishi , Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda aholining dehqonchilik bilan shug’ullanishi haqida so’z boradi. Janubiy viloyatlarning yana biri Surxondaryo hisoblanib , uning qadimgi davrlarda qudratli davlatlar hududiga kirganliligi va o’rta asrlarda esa Buyuk Ipak yo’lining bir tarmog’i sifatida taraqqiy etganini ko’rishimiz mumkin. Surxondaryo ko’hna tarixi ,qadimgi davrlardagi madaniyati ,va tarixiy yodgorliklari bilan mashhur ,Vohaning ko’plab olimlari ,,Termiziy’’ tahallusi bilan tanilgan. Tadqiqot metodologiyasi: Qashqadaryo vohasi o’zining madaniy tarixi bilan mashhur. 1990-yillargacha Qashaqadaryo hududida paleolit (tosh asri) davrida odamzodning yashaganligi haqida ashyoviy dalillar kam edi.Faqatgina Tanxozdaryo vodiysidan topilgan chaqmoqtoshdan yasalgan ayrim buyumlar , Taxtaqoracha dovonida Takalisoy bo’yidagi g’ordan arxeolog D.N.Lev tomonidan mustye davriga oid bir nechta tosh buyum topilganligi Qashqadaryo vodiysida tosh davri odamlari yashaganligidan dalolat berar edi. Vohada miloddan avvalgi X-VIII asrlar jez va temir asrlarga oid Sangirtepa ,Yerqo’rg’on yodgorliklari topilgan.[1.2] Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi ko’plab aholi isqomat qilgan.[1] Kesh,Naxshab shaharlari paydo bo’lib rivojlangan.Qadimiy Baqtriya davlati tarkibiga Qashqadaryo vohasining bir qismi ham kirgan. Miloddan avvalgi 329- yilda Aleksandr Makedoniyalik qo’shinlari Navtaka (Qashqadaryo) viloyatini bosib olgan.[3] Qashqadaryo bosqinchilarga qarshi ko’tarilgan Spitamen qo’zg’olonining markazlaridan biri bo’lgan.[4] Miloddan avvalgi 3-2 asrlarda Qashqadaryo vohasi Salavkiylar , undan keyin Yunon Baqtriya davlati tarkibiga kirdi. 468-yilda Kushonlar avlodidan bo’lgan ko’chmanchi chorvador toxarlar Kidar rahbarligida sharqdan Amudaryo havzasiga kirib kelib Naxshab o’zlariga vaqtincha qarorgoh qilib turdilar. Qashqadaryoda VII-VIII asrlarda iqtisodiy hayot rivojlangan.Arablar qo’shini 700- yilda ilk bor Qashqadaryoga bostirib kelib, Naxshab va Kesh shahrilarini va ular atrofidagi qo’lga kiritdilar. Qutayba ibn Muslim 710-yilda Kesh va Naxshabni qayta bosib oldi. Ammo Qarshi, Kesh va Naxshabda yana arablarga qarshi norozilik harakatlari boshlandi.Kesh asosiy markazlaridan bo’lgan Muqanna qo’zg’oloni butun Movarounnahrga tarqaldi.Kesh ,,Qubbat ul-ilm val adab’’ nomiga sazovor bo’ldi. Mo’g’ul bosqinchilari 1220-yil yozida Qashqadaryoga bostirib kelib Naxshab ,Kesh ,G’uzor shahrilari va qishoqlarini vayron qildilar. Mo’g’ullar o’troqlikka o’tgandan so’nginna (XIV asrda) Kebekxon qurdirgan saroy yaqinida yangi 57 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference shahar – Qarshi shahriga asos solindi. Qashqadaryo vohasi o’tmishda 300 ga yaqin nasafiylar va o’nlab keshiylarga Vatan bo’lgan yurtdir.Zotan ,Qashqadaryo o’tmish kulolchiligida lola va anor guli ramziy tus olgan. Lola –Navro’z ifodasi bo’lsa , anor guli farovonlikni aks etirgan.[5] Viloyatda 1996-yilda Amir Temurning 660yilligi ,2002-yilda 1-noyabrda Shahrisabz shahrining 2700- yilligi xalqaro mi