MATNSHUNOSLIK FAN SIFATIDA

Аннотация

Ushbu maqolada matnshunoslik haqida ma'lumot, matn bilan ishlash uslubiyati, bibliografiya sohasi, O‘zbekiston hududida matnshunoslik sohasining rivojlanishi to‘g‘risida ma'lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: verbal, hujjat, tamoyil,matn tanqidi, klassik asarlar, til tarixi Hozirgi vaqtda matnshunoslik deganda "yozma va yozma bo‘lmagan qo‘lyozmalarda matnlarning shakllanishi va faoliyatini o‘rganuvchi tarixiy- filologik fan" tushuniladi. Matnshunoslikning markaziy o‘rganish obyekti verbal, ya’ni tabiiy til belgilari yordamida ifodalangan matn hisoblanadi, ammo noverbal manbalar (xususan, musiqiy asarlar) ham mavjud. Bir qator ishlarda matnshunoslik tadqiqotining maqsadi "tarixiy hujjatlarning aniq matnini aniqlash" va "adabiy asarlar" deb nomlanadi.[1] Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatdiki, matnning sifat mezonlari sezilarli darajada subyektiv bo‘lib, til tarixi, adabiy tamoyillar va o‘rganilayotgan davrning voqealar rivoji haqidagi tasavvurlar rivojlanishi bilan tubdan o‘zgarishi mumkin. Shu sababli matnshunoslikning tahririy vazifalari ikkinchi darajaga tushib qoladi, matnlarni qayta tiklash esa, garchi davom etayotgan bo‘lsa-da, asosan olimlarning tuzilmalariga illyustratsiyalar sifatida xizmat qiladi. Matnshunoslikning asosiy uslubiyoti matn versiyalarini o‘zaro taqqoslashdan iborat bo‘lib, buning natijasida turlicha talqin qilinadigan farqlar yuzaga keladi.O‘rta asr yozma manbalari matnshunosligining istiqbolli yo‘nalishi lingvotekstologiya bo‘lib, uning doirasida matnning turli davr qatlamlari til belgilari asosida ajratiladi..." [2]. Bunday ta’rif filologlarning matnlar bilan ishlash nazariyasi va amaliyotining uzoq davom etgan rivojlanishini, xususan, o‘tgan asrning 20-yillari oxirigacha matn tanqidi deb atalgan yo‘nalishni yakunlaydi. U qadimgi filologlar to‘plagan tajriba asosida shakllangan bo‘lib, ular o‘zlarini grammatikachilar, klassik asarlar matnlarini tuzatish bo‘yicha ishlarini esa tanqid (yunoncha κρίνω - "tanlash; izohlash, tushuntirish") deb atashgan va ayniqsa Injil tanqidi bilan shug‘ullangan o‘rta asr ilohiyotchilari (Qadimgi va Yangi Ahd matnlarining haqiqiyligini, ularning paydo bo‘lish sabablarini aniqlash, o‘qish qoidalarini belgilash va matnlarining mazmunini tushuntirish) tomonidan amalga oshirilgan.[3] XVIII asr oxiri va XIX asrning birinchi yarmida klassik matnlarni nashr etishda tanqidiy usullardan foydalanish uchta nemis filologlari Fridrix Volf, Immanuil Bekker va Karl Laxman tomonidan tartibga solingan. Ular matnni tanqidiy o‘rganishning asosiy qoidalari va tamoyillarini (klassik usul deb 51 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference atalgan) shakllantirdilar. Ular bilan bir vaqtda Avgust-L.Ch.Shletser qadimgi rus yilnomalarini o‘rganish uchun matn tanqidini qo‘llab, rus ilmiy tarixiy tanqidining asoslarini yaratdi. Bir necha yil o‘tgach, Leopold fon Ranke tarixiy tadqiqotlarda I.Bekkerning tanqidiy metodiga yaqin filologik metodni qo‘llagan.[5] 1804-1805 yillarda filologik tanqidning tarixiy jihatini ishlab chiqishga kirishgan F. Shleyermaxer matnni nazariy tushunish (germenevtika) ilmini uning o‘z tanqididan (ilgari matn tanqidining, xususan, F. Shleyermaxer shug‘ullangan muqaddas yozuv tanqidining tarkibiy qismi sifatida qaralgan) ajratishni taklif qildi. Bu matnlar bilan ishlashning mustaqil yo‘nalishi sifatida matnshunoslikning boshlanishi hisoblanadi. Agar dastlabki o‘n yilliklarda matn tanqidi asosan bibliologiya doirasida rivojlangan bo‘lsa, XIX asr oxiriga kelib uning natijalari va usuli dunyoviy matnlarni o‘rganishda ham keng qo‘llanila boshlandi. Garchi XIX asrda matnni tanqid qilish usullari va uslublari yangi davr adabiyotiga ham keng tarqalgan bo‘lib, uning keyingi rivojlanishi asosan klassik filologlar va mediashunoslarning asarlari bilan belgilanadi. G‘arbiy Yevropada bu, birinchi navbatda, so‘nggi o‘rta asrlar nemis eposini tahlil qilishga bag‘ishlangan tadqiqotlar, Rossiyada esa "Igor jangnomasi"ni o‘rganishga bag‘ishlangan ishlardir.[6] "Igor polki haqida so‘z" singari, "Kudrona" (XIII asrning birinchi yarmidagi epik poema) ham XVI asr boshlaridagi yagona ro‘yxatda saqlanib qolgan. 1820-yilda birinchi nashrida noshirlar uning matniga tuzatishlar va konyekturalar kiritdilar. [7] Keyinchalik "Qudrun" matni bir necha bor bandlarga bo‘linish, ularning tartibini o‘zgartirish va ba’zilarini qisqartirish, shakllarni tuzatish va hokazolar orqali "tuzatildi," bu esa ushbu asar matnini aniqlashda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirdi. Rossiyada tarixiy manbalarni o‘rganishning tanqidiy usulini rivojlantirishda skeptik maktab vakillarining tadqiqotlari muhim rol o‘ynadi. Uning skeptitsizmi, yo‘nalish yaratuvchisi M.T.Kachenovskiyning so‘zlariga ko‘ra, "yuzaki va yengil emas, balki matnlarni taqqoslashga asoslangan" .[8] Shu bilan birga, rus tarixchilari va filologlari yilnoma matnlarini tanqidiy o‘rganish bo‘yicha bir necha bor tashabbus ko‘rsatdilar. Oʻzbekistonda matnshunoslik oʻz tarixiga ega. 1400-yil davomida Oʻzbekiston olimla