KELBETLIK MÁNILI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QURAMÍNDA TIREK SÓZLERDIŃ XÍZMETI

Аннотация

В статье анализируется использование вспомогательных слов в составе прилагательных в литературных произведениях. Кроме того, были изучены сочетание фразеологизмов с другими словами и их семантические особенности. Keywords: Linguistics, lexicology, word meaning, phraseology, phrase. Annotation: The article analyzes the scope of keywords used in the composition of adjective verbs in literary works. Furthermore, the combined use of phraseological units with other words and their meaning-distinguishing properties were studied. Вbедение (introduction/kirish). Frazeologizmler óziniń sırtqı kórinisi boyınsha, mánisi jaǵınan, qollanılıwı jaǵınan ayrıqshalıqlarǵa iye. Hár bir tildiń ózine tán bolǵan milliy qásiyeti onıń sózlik quramınan, ásirese, frazeologiyasınan anıq kórinedi. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq materiallarına kóz jiberip qarasaq, olardıń semantikalıq hám dúzilisi jaǵınan túrleriniń kóp ekenligin kóriwimizge boladı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tilde payda bolıwında geypara jaǵdaylar dıqqatqa miyasar. Máselen olardıń jeke komponentleriniń dórewi hám olardıń pútin bir sóz dizbegine jámlesiwinde ayrıqshalıqlar bar. Bul másele boyınsha qazaq til biliminde bir qatar ilimpazlar pikir júritedi. Belgili qazaq ilimpazı akademik S.Keńesbaev óziniń miynetinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleri obyektiv turmıstıń hár qanday qubılısları menen tikkeley baylanıslı túrde dóreytuǵınlıǵın, frazeologiyalıq sóz dizbeklerine dus kelgen sózler alına bermeytuǵınlıǵı, adamnıń dene múshelerine, haywanlarǵa t.b. atamalar dógereginde dóregen turaqlı sóz dizbekleri ádewir muǵdarda ushırasatuǵınlıǵın kórsetedi[4.240-250]. 134 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Литература (materials и метод and methods/adabiyotlar tahlili va metodlar). Bul nárse qaraqalpaq tiline tolıǵı menen xarakterli ekenin kóriwge boladı. Qaraqalpaq tilinde de frazeologizmlerdiń kópshiligi adamzat turmısında belgili bir áhmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqın zatlar menen qubılıslar dógereginde payda bolǵan. Usı eń jaqın zatlar menen qubılıslardıń atamaları qazaq tilindegidey qaraqalpaq tilinde de frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tirek (uyıtqı) xızmetin atqarıp keledi. Bunday sózler frazeologizm quramındaǵı basqa sózlerden semantikalıq jaqtan ayrıqshalanıp turadı. Máselen, til, júrek, kóz, awız, bet, qabaq, kirpik, qol, bas, aq, qara, iyt, eshek, bir, eki, jeti, mıń, júz, qırıq t.b. sózler frazeologizm quramında tirek sózler xızmetinde keledi. Обсуждение (discussion/muhоkаmа). Dúnyadaǵı kópshilik tillerdiń frazeologiyalıq baylıqlarınıń tiykarǵı bólegin somatikalıq frazeologizmler quraydı. Somatikalıq frazeologizmler quramında somatizmler yaǵnıy, dene aǵzaların (múshelerin) bildiriwshi sózler qatnasadı. Bunday frazeologizmler hár bir tildiń frazeologiyasında eń eski frazeologiyalıq qatlamlar bolıp esaplanadı[5.7]. Uluwma til biliminde somatikalıq frazeologizmler boyınsha bir qansha izertlew jumısları alıp barıldı. Somatikalıq frazeologizmlerdi eń dáslepki izertlewshilerdiń biri F.Vakk[2] bolıp esaplanadı. Ol somatikalıq frazeologizmlerdi úsh toparǵa bóledi: tek adamlardı sıpatlaytuǵın; adamlardı hám haywanlardı sıpataytuǵın; tek haywanlardı sıpatlaytuǵın. Sońǵı waqıtları somatikalıq frazeologizmler salıstırmalı túrde hár qıylı sistemadaǵı tiller arasında úyrenilip atır. Máselen, Yu.Dolgopolov (orıs, inglis hám nemis tillerinde), O.Nazarov (orıs hám túrkmen tillerinde), D.Saypullaeva (túrkmen hám inglis tillerinde) sıyaqlı alımlardıń ilimiy izertlewlerinde somatikalıq frazeologizmler bir neshe tiller arasında salıstırılıp, olardıń ózine tán ózgeshelikleri, leksika-semantikalıq, leksika-grammatikalıq tárepleri talqılanadı. Ózbek tilinde somatikalıq frazeologizmler A.Isaevtıń «Ózbek tilining somatik frazeologizmlari» atlı kandidatlıq dissertaciyasında izertlengen. Bul jumısta házirgi ózbek ádebiy tilindegi bas hám kóz sózleri menen jasalǵan frazeologizmlerge keń túrde toqtalıp, olardı tatarsha, túrkmenshe hám azerbayjansha variantları menen salıstırıp úyreniledi. Avtor somatikalıq frazeologizmlerdiń shegarasın sheklep, oǵan haywanlardıń múshelerin bildiretuǵın sózlerdi kirgiziwge qarsı boladı. Sonıń menen birge, jan, kewil sıyaqlı sózlerdi somatikalıq leksikaǵa kirgiziwge tiykar joq deydi[3]. Результаты (results/nаtijаlаr). Biziń pikirimizshe, somatikalıq frazeologizmler qatarına haywanatlardıń múshelerin bildiriwshi sózlerden 135 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference quralǵan frazeologizmlerdi de kirgizsek maqul boladı. Sebebi, olar da adamlardıń háreketlerin sıpatlaw ushın qollanıladı. Mısalı: júni jıǵılıw (pásine qaytıw), izinde tuyaq qalmaw (perzenti bolmaw), tayda tuyaq qalmay (barlıq adamlar, hámmesi) hám t.b. Sonday-aq, tirek sóziniń awıspalı mánileri bolǵan kewil, jan, dil sózleri frazeologizmlerdiń payda bolıwına tiykar boladı. Bunday sózlerden turatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerin de somatikalıq frazeologizmler qatarına kirgizilgen maqul dep esaplay