MATALLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article analyzes the lexical-semantic properties of proverbs. Proverbs, which constitute an important part of folk oral literature, are distinguished by their unique imagery, brevity, and deep expression of meaning. The article scientifically examines the lexical composition of proverbs, their polysemy, and the creation of meaning through semantic means such as synonymy, antonymy, and metaphor. It also analyzes the folk thinking, life experience, and generally accepted moral and normative concepts reflected in proverbs, revealing their place in the linguistic and cultural context. This study serves to deeply study proverbs as language units, determine their semantic structure, and evaluate them based on modern linguistic criteria. Keywords: proverbs, lexical-semantics, polysemy, folk oral literature, imagery, language units, semantic means. KIRISH: Matallar xalq og‘zaki ijodining qadimiy va sermazmun janrlaridan biri bo‘lib, 287 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 xalq tafakkuri, dunyoqarashi va ma’naviy qadriyatlarini ifodalovchi muhim til birliklaridandir. Ular insonning turmush tajribasi, ijtimoiy munosabatlar va axloqiy qarashlarini ifodalovchi qisqa, lo‘nda va chuqur ma’noli iboralar sifatida ajralib turadi. Matallarda tilning obrazlilik imkoniyatlari, xalqona til vositalari, o‘xshatish, kinoya, ramziy ma’nolar keng qo‘llaniladi. Shu jihatdan ularning tahlili leksik-semantik jihatdan o‘ta dolzarb hisoblanadi. Har bir matalning ichki tuzilishida yashiringan ma’no qatlamlari, majoziy ifodalar va ijtimoiy-madaniy kodlar mavjud bo‘lib, ular tilshunoslik nuqtai nazaridan ham, folklorshunoslik jihatidan ham alohida ilmiy qiziqish uyg‘otadi. Ushbu maqolada matallarning leksik-semantik xususiyatlarini o‘rganish orqali ularning lug‘aviy boyligi, semantik strukturalari hamda ifoda qudratini tahlil qilish ko‘zda tutiladi. ASOSIY QISM Matallar — xalq ijodiy tafakkurining mahsuli sifatida jamiyatda shakllangan hayotiy tajribalarni umumlashtirgan, qisqa va lo‘nda shaklda chuqur fikr ifodalaydigan iboralardir. Ular leksik-semantik jihatdan boy, ko‘p qatlamli va ko‘p ma’noli birliklar sifatida ajralib turadi. Asosan badiiylik, obrazlilik va semantik boylik matallarning asosiy xususiyatlarini tashkil etadi. 1. Matallarning leksik xususiyatlari Matallarda qo‘llaniladigan so‘zlar odatda xalq tiliga xos, og‘zaki nutqda faol ishlatiladigan, emotsional-estetik yuklamasi kuchli birliklar hisoblanadi. Ularning leksik tarkibida ko‘pincha sinonimlar, antonimlar, omonimlar, frazeologizmlar, diaxron so‘zlar va etnografik birliklar uchraydi. Masalan: “Ko‘pga yetgan kamga yetar.” – bu matalda “ko‘p” va “kam” qarama-qarshi ma’noli birliklar sifatida ishlatilgan bo‘lib, leksik darajada antonimiya asosida tuzilgan. “Otangni urgan bo‘lsang ham, otangning otini urma.” – bu yerda esa “ot” so‘zi ikki xil ma’noda: “ota” va “hayvon” ma’nolarida omonimiya asosida qo‘llanilgan. Matallarda aksariyat hollarda tasviriy so‘zlar, ya’ni aniq tasavvur uyg‘otuvchi leksemalar ishlatiladi. Bu esa matallarning obrazli va esda qolarli bo‘lishiga xizmat qiladi. 2. Semantik xususiyatlari Matallarning semantik tuzilmasi ulardagi ma’no qatlamlarini tashkil etadi. Matallarda bevosita ma’no (denotativ)dan tashqari ko‘pincha majoziy, ramziy, kinoyali ma’no (konnotativ) ustuvorlik qiladi. Bu xususiyat ularni ko‘p ma’nolilik (polisemiya) asosida tahlil qilish imkonini beradi. Misol: “It hurar, karvon o‘tar.” – bu matal tashqi ko‘rinishda hayvoniy harakatni bildirsa- da, aslida jamiyatdagi keraksiz tanqid, shovqin, g‘iybatga e’tibor bermaslik zarurligini bildiradi. “Bo‘rining og‘zidan qo‘y kutma.” – bu yerda esa “bo‘ri” – yovuzlik, “qo‘y” – begunohlik timsolida majoziy semantik yuklama bilan ishlatilgan. Shuningdek, matallarda ijtimoiy-madaniy tajriba va axloqiy qadriyatlar ko‘p qatlamli semantik strukturalar orqali ifodalanadi. Ular xalq dunyoqarashi va qadriyat tizimini umumlashtirib beradi. 3. Matallarda metafora va kinoya vositalari Matallarning semantik boyligini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri bu — metafora (o‘xshatish asosidagi obraz) va kinoya (ziddiyat asosidagi ma’no). Matallarda ushbu vositalar yordamida chuqur ijtimoiy fikrlar ifodalanadi. “Tovuq tug‘masdan qichqiradi.” – bu metaforik matal orqali bekorchi da’vo qiluvchilar tanqid qilinadi. 288 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 “Qoponning og‘zida yong‘oq chaqma.” – bu matal esa kinoyaviy ma’noga ega bo‘lib, xavfli joyda ishonchli harakat qilishga undaydi. 4. Matallarning semantik turlari Matallar semantik jihatdan bir necha guruhlarga bo‘linadi: * Axloqiy-ma’rifiy matallar (masalan, “Yaxshiga yo‘liqsa, yomon ham tuzaladi.”) * Mehnat va kasbga oid matallar (“Mehnat qilgan to‘yadi.”) * Do‘stlik va insoniy munosabatlarga oid matallar (“Do‘st boshda, dushman toshda bilinadi.”) * Sabru-qanoatga chaqiruvchi matallar (“Qanoat qilgan boy bo‘ladi.”) Ular orqali xalq o‘zining axloqiy, estetik, ijtimoiy me’yor va qadriyatlarini avloddan avlodga yetkazib kel