INVESTITSIYA DASTURI IJROSINI NAZORAT QILISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH (INVESTITSIYALAR, SANOAT VA SAVDO VAZIRLIGI MISOLIDA)

Аннотация

This scientific article provides an in-depth analysis of the implementation of investment programs in the Republic of Uzbekistan and the mechanisms for controlling this process. The main focus is on the system for monitoring and evaluating the implementation of investment projects on the example of the functional activities of the Ministry of Investments, Industry and Trade. Existing problems — including insufficient use of digital technologies in the process of project monitoring, decentralization of information flows, weak executive discipline and weak accountability mechanisms — are revealed on a scientific basis. The article also proposes improved control mechanisms for the effective implementation of investment programs based on modern approaches. In particular, clear and reasonable proposals are made on the development of real-time monitoring information systems, the introduction of independent audits, strengthening control mechanisms based on public-private partnerships, and activating public control. Keywords: Investment program, control mechanism, monitoring system, Ministry of Investments, project management, economic efficiency, real-time control, independent audit, digital technologies, public oversight, state investments, execution discipline, investment policy, project implementation, investment security. Kirish: Mamlakat iqtisodiyotining barqaror va izchil rivojlanishini ta’minlashda investitsiya faoliyati strategik ahamiyat kasb etadi. Investitsiyalar, ayniqsa, real sektor tarmoqlarini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish quvvatlarini yangilash, hududiy infratuzilmani rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni jalb etishning asosiy manbalaridan 265 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 biri sanaladi. Shu nuqtayi nazardan, davlat tomonidan qabul qilinayotgan yillik investitsiya dasturlari mamlakatda iqtisodiy islohotlarning hayotga joriy etilishi, sanoat salohiyatining ortishi va ish o‘rinlari yaratilishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rahbarligida amalga oshirilayotgan islohotlar jarayonida investitsiya dasturlarining shakllanishi va ijrosini nazorat qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bunda Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi markaziy muvofiqlashtiruvchi hamda nazorat qiluvchi organ sifatida faoliyat yuritmoqda. Ushbu vazirlik tomonidan yillik investitsiya dasturlarining shakllanishi, ularga kiritilgan loyihalarning monitoringi, shuningdek, ularga doir ijro intizomining ta’minlanishi amaliy jihatdan muhim vazifalar sirasiga kiradi. Biroq amaldagi tizimda investitsiya loyihalarining to‘liq va sifatli bajarilishini ta’minlashda bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ularning asosiylari sifatida loyihalarning belgilangan muddatdan kechikishi, maqsadli foydalanilmagan mablag‘lar, nazoratning sustligi va ma’lumotlar bazasining yetarlicha ishlamasligi kabi omillar ko‘rsatiladi. Ayniqsa, hududiy va tarmoq darajasidagi axborotlar asosida shakllanadigan hisobotlarning subyektivligi, loyihalarning iqtisodiy samaradorligini oldindan to‘g‘ri baholamaslik holatlari tizimli kamchiliklar sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu boisdan ushbu maqolada Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi misolida investitsiya dasturi ijrosini nazorat qilish tizimining amaldagi holati tahlil qilinadi hamda ushbu tizimni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqola investitsiya jarayonlarini optimallashtirish, byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini ta’minlash va davlat dasturlari samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi zamonaviy yondashuvlarni ilgari surdi. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. X.M. Paradaev va Q.H. Abdurahmonov (2021) o‘zlarining “Raqamli iqtisodiyotning nazariy va amaliy masalalari” nomli tadqiqot ishida investitsiya jarayonlarini raqamlashtirishning dolzarbligini asoslab berishadi. Mualliflar investitsion faoliyatda axborot oqimlari samaradorligini oshirish, investitsiya dasturlarining ijrosini real vaqt rejimida kuzatish imkonini beruvchi avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarini joriy qilish zaruriyatini ilgari suradilar. Ularning fikricha, investitsiyaviy monitoringni raqamli vositalar orqali olib borish nafaqat moliyaviy intizomni mustahkamlaydi, balki loyihaviy xavflarni oldindan aniqlashda ham muhim rol o‘ynaydi (Paradaev & Abdurahmonov, 2021). N.V. Vasilyeva Rossiyada davlat investitsiya dasturlarini boshqarish tizimini chuqur o‘rganib, nazorat mexanizmlarini takomillashtirishda “loyihaviy yondashuv” (“proyektny podxod”) asosida tuzilgan portfel boshqaruvi modelini taklif qiladi. Uning tadqiqotlarida davlat tomonidan moliyalashtirilayotgan loyihalarning tanlanishi, resurslar taqsimoti va amalga oshirilishi ustidan yuqori darajadagi texnologik nazorat zarurligi asoslab beriladi. Vasilyevaning izlanishlarida monitoringni raqamlashtirish orqali byurokratik kechikishlarning oldini olish mumkinligi ko‘rsatiladi (Vasilyeva, 2020). Shu bilan birga, E.A. Smirnova o‘zining “Investitsion monit