MAQOL VA MATALLARNING FARQLI XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining qadimiy va keng tarqalgan janrlari bo‘lgan maqol va matallarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning o‘zaro farqlari hamda har birining jamiyatda tutgan o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Maqol va matallar xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi, axloqiy mezonlari va estetik didini ifodalovchi vosita sifatida qaralib, ularning tuzilishi, ma’no chuqurligi va ishlatilish konteksti asosida tafovutlari aniqlanadi. Shuningdek, maqolda nasihat va umumlashtirilgan fikr kuchli bo‘lsa, matalda esa qisqalik, kinoya va obrazlilik ustuvor ekani misollar asosida ko‘rsatiladi. Maqola tilshunoslik, folklorshunoslik hamda madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan yozilgan bo‘lib, o‘zbek xalq ijodining boy merosini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: xalq og‘zaki ijodi, maqol, matal, janr xususiyatlari, obrazlilik, nasihat, kinoya, o‘zbek folklori, til madaniyati, ifoda vositalari. KIRISH: O‘zbek xalq og‘zaki ijodi o‘zining boyligi va rang-barangligi bilan ajralib turadi. Bu ijodning muhim turlari sifatida maqol va matallarni alohida e’tirof etish mumkin. Har ikkalasi xalq donishmandligini aks ettirsa-da, ularning shakli, tuzilishi va maqsadi jihatidan sezilarli farqlari mavjud. Maqol xalq hayotiy tajribalari xulosasini ifodalovchi hikmatli fikrlar majmuasidir. Maqol arabcha qavlun - gapirmoq, aytmoq so‘zidan olingan bo‘lib, aytib yuriladigan ifoda va iboralarga nisbatan qo‘llaniladi. Maqol og‘zaki ijodimizda qo‘llaniladigan eng kichik janrlardan biri hisoblanadi. Folklorshunoslikda kichik janrlarni paremiya deb atash ham qabul qilingan. Maqollar hajm jihatdan qisqa bo‘lsada, ularda fikr va mazmun keng qamrovli bo‘ladi. Dunyoda o‘z maqollariga ega bo‘lmagan xalqning o‘zi yuq. Chunki har bir xalq hayotiy tajribalarini maqollar shaklida avlodlarga meros qilib qoldiradilar. Xalq maqollari tarixi o‘nlab asrlar bilan o‘lchanadi. O‘rxun - Enasoy bitiklarida “Oriq va semiz (birov) tezagidan bilsa, birov oriq va semiz buqani ajrata olmaydi”. “Yupqa qalin bo‘lsa tor - mor qiladigan bahodir emish, Ingichka yo‘g‘on bo‘lsa, uzadigan bahodir emish” kabi maqollarni eslatuvchi parchalarni o‘qiymiz. ASOSIY QISM Maqol janrining o‘rganilish tarixi Mahmud Koshg‘ariyga borib taqaladi. O‘zining (“Devonu lug'ati turk” asarida 400 ga yaqin maqol va matallar o‘rin olgan, Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida keltirilgan maqollarning bir qanchasi hozir, ham o‘zbek xalqi orasida turli variantlarda ishlatiladi. 2 82 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xalq og‘zaki ijodining qadimiy va keng tarqalgan janrlaridan biri bo‘lgan maqol va matallar asrlar davomida o‘zbek xalqining donishmandligi, hayot tajribasi, axloqiy qadriyatlari va estetik qarashlarini ifodalab kelmoqda. Garchi bu ikki janr ko‘pincha o‘zaro yaqin va bir- biriga o‘xshashdek tuyulsa-da, ularning tarkibiy tuzilishi, ma’no yuki, funksional vazifasi va estetik xususiyatlarida muhim farqlar mavjud. Maqollar odatda umumlashtirilgan hayotiy tajriba, axloqiy-me’yoriy qadriyatlar, nasihat va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishga xizmat qiluvchi hikmatli iboralar shaklida bo‘ladi. Masalan, “Yaxshilik qil, suvgacha borsa ham ketmaydi” yoki “Elga kulgan quyosh, senga ham kuladi” kabi maqollar xalqning umumiy dunyoqarashi va axloqiy qarashlarini mujassamlashtiradi. Ular ko‘pincha ikki bo‘lakli sintaktik tuzilmada bo‘lib, birinchi qism sababni, ikkinchisi esa natijani ifodalaydi. Matallar esa ko‘proq obrazli, kinoyaviy, istehzoli shaklda ifodalanadi va muayyan hayotiy holatga tezkor munosabat bildirish uchun ishlatiladi. Ular qisqa, lo‘nda, ko‘pincha kulgili va allegorik shaklga ega bo‘ladi. Misol uchun: “It hurar, karvon o‘tar” yoki “Ko‘r- ko‘rona ergashma — jar yoqasiga olib boradi” kabi matallar muayyan shaxsiy yoki ijtimoiy vaziyatga bevosita ishora qiladi. Matallar ichki irodi kuchi, donolik va kinoya orqali kishilarni mulohaza qilishga undaydi. Shuningdek, tilshunoslik jihatidan qaralganda, maqollar asosan izohlilikka, ya’ni fikrni ochiq bayon qilishga moyil bo‘lsa, matallar yashirin ma’no va badiiy obrazlar orqali ifodalanadi. Shu sababli, maqol ko‘proq didaktik xarakterga ega bo‘lib, yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda keng qo‘llanilsa, matal ko‘proq ijtimoiy-hayotiy munosabatlarni tanqid qilish, kulgi orqali noto‘g‘ri hatti-harakatlarni fosh etishda foydali vosita hisoblanadi. Maqollarning xususiyatlari: Maqollar xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribasi va kuzatishlarini ixcham, lo‘nda va umumlashtiruvchi shaklda ifodalovchi so‘z birikmalaridir. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Qisqalik va ixchamlik: Maqollar odatda bir yoki ikki jumlada ifodalanadi, bu ularni esda qolish va ishlatish uchun qulay qiladi. Masalan, “Mehnatsiz — ne’matsiz” maqoli qisqa shaklda mehnatning muhimligini ta’kidlaydi. Umumlashtiruvchi xarakter: Maqollar hayotning turli jabhalariga taalluqli bo‘lib, keng doiradagi vaziyatlarda qo‘llaniladi. Ular mu