JÍNAYÍY QÍLMÍS HÁM AQÍBET ARASÍNDAǴÍ SEBEPLI BAYLANÍS

Аннотация

Maqala «Jınayıy qılmıs hám aqıbet arasındaǵı sebepli baylanıs» temasın úyreniwge qaratılǵan bolıp, jınayat hám onıń aqıbetleri arasındaǵı óz-ara baylanıslardı analiz etedi. Jınayatlardı islewge sebep bolatuǵın sociallıq, ekonomikalıq hám psixologiyalıq faktorlar, sonday-aq, jınayattıń jámiyetke tásiri hám onıń aqıbetleri túsindiriledi. Maqalada, sonday-aq, sırt el tájiriybelerine tiykarlanıp, jınayatshılıqtıń aldın alıw hám aqıbetlerin azaytıw ushın sociallıq sistemalardıń rolin úyreniw, jınayat hám jazalar arasındaǵı sebepli baylanıstı túsiniwge járdem beredi. Ózbekstan Respublikası hám basqa da rawajlanǵan mámleketlerdiń huqıqıy sistemalarındaǵı qatnaslar da usınılıp, jınayat hám onıń aqıbetleri arasındaǵı sebepli baylanıstı azaytıw ushın nátiyjeli ilajlar keltiriledi. Gilt sózler: Jınayat, aqıbet, sebepli baylanıs, sociallıq faktorlar, jınayatshılıq, jınayatshılıqtıń aldın alıw, jámiyet, sırt el tájiriybesi, ádillik. Mámleketimizde insan huqıq hám erkinliklerin támiyinlew hám onı qorǵaw áhmiyetli wazıypalardan sanaladı. Haqıyqatında da, huqıqıy demokratiyalıq mámleket, puqaralıq jámiyet qurıwda birinshi náwbette puqaralardıń nızamlı máplerin támiyinlewge ayrıqsha itibar berilip, onıń huqıqıy tiykarın jaratıw áhmiyetli sanaladı. Prezidentimiz Sh. Mirziyoev 2017-jıl 19-sentyabr kúni Nyu-York qalasında Birlesken Milletler Shólkemi Bas Assambleyasınıń 72-sessiyasında: Jámiyetimizde siyasiy belsendilik artıp barmaqta, barlıq tarawlarda tereń reformalar ámelge asırılmaqta. Bunnan gózlenegen maqset mápleri hár nárseden ústin degen ápiwayı anıq-aydın principti ámelge asırıw áhmiyetke iye bolgan demokratiyalıq mámleket hám ádalatlı jámiyetti qurıwdan ibarat» [1], dep atap ótken edi. Ózbekstan Respublikası Konstituciyası jınayat penen baylanıslı huqıqlardı, sud sistemasın hám jınayatqa baylanıslı principlerdi belgilep beredi. Atap aytqanda, Konstituciyamızdıń 24-statyasında shaxstıń erkinligi hám qáwipsizligi kepillenedi. Shaxstı tiykarsız uslap turıw, qamaqqa alıw yamasa jınayat islegen dep ayıplawǵa baylanıslı qaǵıydalar anıq belgilengen [2]. Jınayat hám onıń aqıbetleri jámiyettiń turaqlılıǵı hám rawajlanıwı ushın úlken qáwip tuwdıratuǵın máseleler bolıp esaplanadı. Jınayat - bul nızamlardı buzǵan yamasa sociallıq normalardı qátelik penen orınlaǵan háreket bolıp, onıń aqıbetleri tek ǵana jınayatshınıń ózi ushın emes, al jámiyettiń barlıq qatlamları ushın unamsız tásir kórsetedi. Jınayattıń hár qıylı sebep hám aqıbetleri bolıp, olardıń bir-birine qalay baylanısqanın talqılaw áhmiyetli. Sebepli baylanıs - bul jınayattı keltirip shıǵaratuǵın sociallıq, ekonomikalıq hám psixologiyalıq faktorlardıń hám onıń nátiyjeleri, yaǵnıy jaza hám jámiyettegi unamsız ózgerislerdiń óz-ara baylanısı hám tásirin anlatadı. Maqalada jınayattıń sebeplerin hám onıń aqıbetlerin analiz etip, bul processlerdiń bir- birine baylanıslılıǵın kórip shıǵamız, sonday-aq, bul baylanıstıń jámiyettegi turaqlılıq hám qáwipsizlikke qanday tásir etetuǵının úyrenemiz. 2 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shaxstı jınayat juwapkershiligine tartıw ushın onıń islegen jınayıy qılmısı menen aqıbetiniń arasında sebepli baylanıs bolıwı tiyis. Yaǵnıy, jınayıy aqıbettiń kelip shıǵıwında tiykarǵı sebep ne bolǵanlıǵı anıqlanadı. Tiykarǵı sebep bul obyektiv bolǵan qılmıs (háreket hám háreketsizlik) penen aqıbet arasındaǵı baylanıs. Belgili bir qılmıs tiyisli aqıbetti keltirip shıǵaradı. Mısalı, qorshaǵan tábiyiy ortalıqtıń pataslanıwı aqıbetlerin saplastırıw ilájların kórmew, adamlardıń qırılıp ketiwi yamasa basqasha awır aqıbetlerdiń júz beriwine sebepshi boladı (Ózbekstan Respublikası Jınayat Kodeksi 195-statya), transporttı remontlaw, yáki paydalanıwǵa shıǵarıw qaǵıydaların buzıw denege awır tán jaraqatı tiygiziliwi, yáki adam ólimine sebepshi bolıwı múmkin (Ózbekstan Respublikası Jınayat Kodeksi 262-statya). Aqıbettiń izbe-izlikte kelip shıǵıwı belgili bir waqıttı talap etewi múmkin. Mısalı, Jınayat Kodeksi 103-statyasında shaxsqa reyimsiz múnásibette bolıw yamasa onıń abıroyı hám qádir- qımbatın úzliksiz túrde kemsitiw nátiyjesinde ózin-ózi óltiriw dárejesine jetkizgeni ushın juwapkershilik kórsetilgen. Aytayıq, eger tek bir mártebe jábirkeshtiń abıroyı yáki qádir- qımbatın kemsitetuǵın háreket islese, shaxs juwapkershilikke tartılmaydı. Bul aqıbettiń tiykarǵı sebepshisi usı waqıtqa shekem toplanıp kelgen basqa jaǵdaylar bolıwı múmkin [3]. Belgili bir sharayattıń bolıwı aqıbettiń júz beriwine jaǵday tuwǵızıwı múmkin, yaǵnıy sharayat jınayattıń sebepshisi bolmaǵanı menen, ol aqıbettiń júz beriwine jaǵday tuwdırıwı múmkin. Mısalı, kúnniń suwıq bolıwı yamasa dári-darmaqtıń bolmawı denege tiygizilgen awır jaraqattı ótlestirip, jábirkeshtiń ólimine alıp keliwi múmkin (Ózbekstan Respublikası Jınayat Kodeksi 262-statya 3- bólim). Bunday jaǵdayda sebepli baylanıs boladı. Yaǵnıy, ayıpker shaxs aqıbet boyınsha juwap beredi. Eger jaraqat alǵan shaxs nadurıs emlense, yamasa