6–7 YOSHLI BOLALARDA NUTQNI O‘STIRISH MASHQLARINING AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada 6–7 yoshli bolalarning nutq rivojlanishini ta'minlashda maxsus mashqlarni qo‘llashning o‘rni va samaradorligi yoritiladi. Maktabga tayyorgarlik bosqichida bo‘lgan bolalar uchun nutq — nafaqat aloqa vositasi, balki tafakkur, ijtimoiy munosabat va o‘quv faoliyatining asosi sifatida qaraladi. Tadqiqotda fonetik, leksik, grammatik va dialogik nutqni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar tahlil qilinib, ularning bolaning muloqot madaniyati, tafakkuri va emotsional rivojiga ijobiy ta’siri ilmiy asoslangan. Maqola maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachilari, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va logoped mutaxassislar uchun metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: 6–7 yoshli bolalar, nutqni rivojlantirish, mashqlar tizimi, muloqot madaniyati, maktabga tayyorgarlik, pedagogik metodika, logopedik yondashuv Nutq — inson tafakkurining asosi, ijtimoiy muomala vositasi, bilim va tajribani boshqalarga yetkazish yo‘li sifatida tan olinadi. Ayniqsa, 6–7 yoshli bolalar uchun bu jarayon hayotiy muhim ahamiyatga ega, chunki aynan shu bosqichda ular maktab ostonasiga qadam qo‘yib, akademik ta’lim muhitiga moslashishni boshlaydilar. Bu davrda bolalarning nutqiy faolligi, talaffuzning aniqligi, so‘z boyligi, grammatik tuzilmani to‘g‘ri qo‘llash darajasi ularning o‘qish, yozish va tushunish qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, 6–7 yosh — bu bolaning faol nutqiy rivojlanish davri bo‘lib, bunda maxsus pedagogik va logopedik mashqlar katta rol o‘ynaydi. Ushbu mashqlar nafaqat fonetik (tovush aytish), balki semantik (mazmun), grammatik (tuzilish) va pragmatik (muloqot maqsadiga erishish) jihatdan ham bola nutqining mukammallashuviga xizmat qiladi. Ayniqsa, nutqni rivojlantirish orqali bolaning o‘z fikrini erkin ifoda eta olishi, savollarga javob berish, izoh berish, hikoya tuzish ko‘nikmalari shakllanadi. Shuningdek, nutq bilan bog‘liq mashqlar bolaning ijtimoiy moslashuviga, ya’ni tengdoshlar va kattalar bilan samarali muloqot qurishiga yordam beradi. Zero, maktabda bilim olish jarayoni bevosita og‘zaki va yozma nutqga asoslangan bo‘lib, bola nutqining rivojlangan darajasi uning psixologik moslashuvi va o‘ziga ishonch hissining shakllanishiga ham zamin yaratadi. www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 42 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Mazkur maqolada aynan shu yosh toifasidagi bolalar nutqini rivojlantirishga xizmat qiladigan mashqlar tizimi, ularning mazmuni va tatbiq etish yo‘llari tahlil qilinadi. Maqsad — o‘qituvchilar, tarbiyachilar va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish orqali bolalar nutqining har tomonlama rivojlanishiga xizmat qilishdir. Mazkur tadqiqot 6–7 yoshli bolalarda og‘zaki nutqni rivojlantirish mashqlarining samaradorligini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekistonning uchta maktabgacha ta’lim muassasasi hamda ikkita umumiy o‘rta ta’lim maktabi birinchi sinf o‘quvchilari ishtirokida amalga oshirildi. Tadqiqotda sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative) metodlar uyg‘unlashgan holda qo‘llanildi. Tadqiqot ishtirokchilari: 6–7 yoshli bolalar — jami 40 nafar (20 nafari bog‘chada, 20 nafari 1-sinfda) 10 nafar pedagog (tarbiyachi, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi, logoped) 30 nafar ota-ona (so‘rovnoma orqali ishtirok etgan) Tadqiqot metodlari quyidagilarni o‘z ichiga oldi: 1. Diagnostik testlar – Bolalarning dastlabki nutqiy holatini aniqlash uchun fonematik eshituv, hikoya tuzish, bog‘lovchi gap tuzish, so‘z boyligini aniqlovchi testlar o‘tkazildi. 2. Pedagogik eksperiment – Ishtirokchilar 2 guruhga ajratildi: o Eksperimental guruh: 20 bola (maxsus nutq mashqlari bilan haftasiga 3 marta mashg‘ulot o‘tkazildi) o Nazorat guruhi: 20 bola (oddiy darslar doirasida mashqlar o‘tkazilmadi) 3. Mashq turlari: o Artikulyatsion mashqlar (og‘iz-halqin mushaklarini faollashtirish) o So‘z boyligini kengaytirish o‘yinlari (“Qaysi so‘z yetishmayapti?”, “Zanjirli gap”) o Dialogik muloqot mashqlari (savol-javob, rolli o‘yinlar) o Rasm asosida hikoya tuzish o Tez aytish va to‘g‘ri talaffuz mashqlari 4. So‘rovnoma va suhbatlar – Ota-onalar va pedagoglardan bolalarning nutqiy faoliyati, muloqot madaniyati, uy sharoitidagi mashg‘ulotlari haqida sifatli ma’lumotlar olindi. 5. Natijalarni qayta ishlash – Statistika asosida ko‘rsatkichlar foizli tahlil qilindi, sifatli natijalar esa tavsifiy shaklda bayon etildi. Tadqiqot yakunida eksperimental va nazorat guruhidagi bolalarning nutqiy rivojlanish ko‘rsatkichlari o‘rtasida sezilarli farqlar aniqlandi. Quyidagi natijalar kuzatildi: 🔹 1. So‘z boyligi: Eksperimental guruhdagi bolalarda o‘rtacha ishlatilgan faol so‘zlar soni 70 dan 110 taga oshdi. www.pedagoglar.org 45-to’plam_1-qism_Iyul-2025 43 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Nazorat guruhida esa bu o‘zgarish 70 dan 85 taga yetdi. 🔹 2. Hikoya tuzish ko‘nikmasi: Eksperimental guruhdagi 90% bola rasm asosida