XALQ O‘YINLARI – MA’NAVIYAT MANBAI VA TARBIYA MAKTABI

Аннотация

В данной статье рассматривается воспитательное значение народных игр как важной составляющей устного народного творчества узбекского народа. Автор подчеркивает глубокие исторические, культурные и социальные корни этих игр, связывая их происхождение с анимистическими и тотемистическими представлениями древности. На основе героических эпосов (“Алпомиш”, “Шахнаме”) и исторических источников раскрывается смысл и структура народных игр. Особое внимание уделяется играм, связанным с верховой ездой, стрельбой из лука, ловкостью и смелостью, подчеркивая их роль в формировании духовно и физически крепкого молодого поколения. Kлючевые слова: Национальная независимость, нравственно-духовное воспитание, устное народное творчество, народные игры, обычаи и традиции, физическое воспитание, тотемизм и анимизм, эпические поэмы, охота и верховая езда, воспитание детей, культурное наследие, меткость и стрельба из лука. ANNOTATION. This article explores the educational and cultural value of Uzbek folk games as a significant element of oral folklore. The author emphasizes the historical, cultural, and social depth of these games, tracing their origins to animistic and totemic beliefs of ancient times. Using heroic epics such as “Alpomish” and “Shahnameh”, along with historical records, the article illustrates the structure, content, and educational direction of traditional games. Special focus is given to games www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 358 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari involving horseback riding, archery, and physical prowess, highlighting their role in fostering bravery, discipline, and moral development among the youth. Keywords: National independence, moral and spiritual education, folk oral literature, traditional games, customs and traditions, physical education, totemism and animism, heroic epics, hunting and horsemanship, child upbringing, cultural heritage, archery and marksmanship. Milliy mustaqillikka erishish tub o‘zgarish sifatida oilada va ta’lim muassasalarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini xalq og‘zaki ijodi janrlarining yetakchi janrlaridan biri bo‘lgan xalq o‘yinlari vositasida ma’naviy- axloqiy tarbiyalash borasida ham jiddiy o‘zgarishlar qilishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari ta’lim va tarbiyaning tub maqsadi kuchli fuqarolik jamiyatining barpo etilishiga xizmat qilishi asosiy maqsadimiz ekanligi Sharqona tarbiya mazmunida his etilishi zaruriyati mavjuddir. O‘zbek xalq madaniyatining tarkibiy qismi hisoblangan xalq o‘yinlari, xalq ma’naviyati va madaniyati yangi avlodni shakllantirish va ular orasida sog‘lom turmush tarzini yaratishda alohida o‘rin tutadi. Zero, ma’naviyat –insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir1. O‘rganilgan ilmiy–uslubiy va maxsus adabiy manbalarning tasdiqlashicha, ajdodlarimizning madaniy taraqqiyoti ijtimoiy – iqtisodiy, siyosiy va maishiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Bu esa qadimda ham xalqimizning madaniy turmush tarzi rivojlanganligidan dalolat beradi. Har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi, o‘ziga xos urf-odat va an’analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Bu borada, tabiiyki, ma’naviy meros, madaniy boyliklar, ko‘xna tarixiy yodgorliklar eng muhim omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi2. O‘zbek xalq dostonlari ham shunday omillardan biridir. Bu dostonlardagi Gʻirot, Boychibor, Jiyronqush, Majnunuko‘r kabi ot obrazlarining nufuzli o‘rin tutishi ot totemi naqadar kuchli bo‘lganligidan dalolat beradi. Shunday qilib, tabiat va hayot haqida yuzaga kelgan ibtidoiy tushuncha va e’tiqodlar animistik hamda totemistik qarashlarni vujudga keltirgan. Tarixiy manbalarga qaraganda, quyi poliolit davrida yer yuzasining shimoliy qismida totemga oid “Ayiq bayramlari” ham bo‘lgan. Totem ayiqqa bag‘ishlangan afsonalarda bu bayram haqida ba’zi ma’lumotlarni o‘qish mumkin. Ayiq bayramining variantlari va elementlari Sibir xalqlarining ba’zilarida XX asr boshlarida ham saqlangan va bunday bayramlarda ayiq timsolidagi kishi bosh qahramon bo‘lib, u ayiqning qiliqlarini bajarib 1 Юксак маънавият - енгилмас куч, И. А. Каримов, 28 бет 2 Юксак маънавият - енгилмас куч, И. А. Каримов, 28 бет www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 359 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari raqsga tushadi3. O‘rta Osiyoda esa “Ayiq o‘yini” hozirgi davrgacha yetib kelgan, O‘zbekiston hududida shuningdek, Turkiya, Hindiston mamlakatlari hamda Kavkazorti respublikalarining ayrim shahar ko‘chalarida ayiq o‘ynatib yurgan odamlarni ko‘rish mumkin. Ular odamlar gavjum joylarda kichik tomoshalar ko‘rsatib yurishadi. Balki bu qadimiy ayiq o‘yinlaridan bizgacha yetib kelgan, totem bayramlar o‘yinining bir ko‘rinishi bo‘lish