BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING OG‘ZAKI NUTQINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda darslarning, ayniqsa ona tili va o‘qish fanlarining ahamiyati yoritilgan. Nutqning tafakkur bilan uzviy bog‘liqligi, uni rivojlantirishdagi mantiqiy fikrlash, mustaqil mulohaza yuritish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayoni izchil ko‘rsatilgan. Shuningdek, o‘quvchilar so‘z boyligini oshirish, talaffuz, sinonimlar bilan ishlash, matn ustida mulohaza yuritish orqali og‘zaki ifoda madaniyatini shakllantirishning amaliy yo‘llari tavsiflangan. Maqolada bolalarning nutq ko‘nikmalarini mustahkamlash, ularni sog‘lom, fikrlovchi va barkamol shaxs etib tarbiyalashga xizmat qiluvchi metodik tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: nutq, og‘zaki, o‘quvchi, boshlang‘ich ta’lim, metod, pedagog, darslik, o‘qish Annotation This article In particular, it highlights the role of school subjects—especially the native language and reading—in improving the oral and written speech of primary school students. The inseparable link between speech and thinking, the development of logical reasoning, and the ability to express independent opinions are systematically discussed. Practical methods for enriching students' vocabulary, improving pronunciation, working with synonyms, and engaging in text-based reflection to enhance oral expression culture are also outlined. Special attention is given to teachers’ approaches, methodology, the use of technical tools, and the importance of continuity in speech development. The article provides methodological recommendations aimed at strengthening children's speech skills and fostering their growth into healthy, thoughtful, and well-rounded individuals. Keywords: speech, oral, student, primary education, method, teacher, textbook, reading “O‘zbekiston – Yoshlar Mamlakati”. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev Miromonovich mamlakatamiz yoshlari haqida shunday fikrlar aytgan edi. “Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo‘lib kamolga yetishi bilan bog‘liq. Bizning asosiy vazifamiz yoshlarning o‘z salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratishdan iborat. Har qanday davlatning tarixiy taraqqiyot yo‘lidan ma’lumki, yurtning jadal rivojlanishi, muayyan yutuqlarga erishishi, xalqning farovon bo‘lishi osha davlatda yoshlar ta’lim - tarbiyasi va kelajagiga beriladigan e’tibor darajasiga bog‘liq. Shu ma’noda, O‘zbekistonda yoshlar masalasi davlat siyosatining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi”1. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida so‘zlagan nutqi. 24-iyul.2019-y. strategy.uz www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 364 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Bolaning ilk yoshidanoq unda og‘zaki nutq rivojlanadi uni shakllantirib boyitib borish ota-ona, tarbiyachi ustozlar zimmasiga katta ma’suliyat yuklaydi. Bunda har bir bola uchun alohida nutq o‘stirish bo‘yicha mashq va mashg‘ulotlar olib boriladi. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar barcha darslar davomida nazariy va amaliy bilimlarni olish bilan birga jumlalarni to‘g‘ri tuzish, o‘zaro muomala qoidalari, fikrni bayon etish, qayta ijodiy hikoyalash, she’r yodlash orqali ularning o‘gzaki nutq ko‘nikmalari ham rivojlantirib boriladi. Nutqni tafakkurdan ajratib bo‘lmaydi, nutq tafakkur asosida rivojlanadi. O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni amaliyotga keng joriy qilinmoqda2. So‘nggi yillarda mamlakatimiz xalq ta’limi tizimida ham mustaqil chuqur islohotlar o‘tkazishga keng imkoniyatlar berilmoqda. Shunday islohotlardan biri o‘quvchilarning nutq madaniyatini takomillashtirishga qaratilgandir. Bola nutqining to‘g‘ri shakllanishi asosan boshlang‘ich maktabda izga solinadi va u o‘rta maktabga o‘tganida to‘laligacha takomillashadi3. Boshlang‘ich ta’limda o‘qish savodxonligi fanining maqsad va vazifalari. Bola o‘qish tehnikasini egallash uchun avallo, uning savodxonlik darajasini oshirish, og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish, to‘g‘ri talaffuz etishni o‘rgatish kerak. Dastlab tanish, keyin notanish matn ifodali o‘qitilib, o‘quvchidagi shuningdek, o‘zgalar nutqini tinglab, tushunib olish asosiy maqsad hisoblanadi. O‘quvchining 10 daqiqadan 4 – 5 sahifali matnni o‘qib, qayta so‘zlab bera olishi, o‘zgalar fikrini anglab, uni og‘zaki bayon qila olishi mumkin. Bola nutqining rivoji ko‘p jihatdan uning ruhiyatiga, sog‘lom, tetik o‘sishiga, axloqiy sifatlariga maktab o‘quv dasturini o‘zlashtirishda me’yorni ta’minlashi darslik bilan hamohangligini belgilaydi. Nutq – kishi faoliyatining turi, til vositalari asosida tafakkurini ishga solishdir. Nutq o‘zaro aloqa va xabar funksiyasini, o‘z fikrini his-hayajon bilan ifodalash va boshqalarga ta’sir etish vazifasini bajardi. Yaxshi rivojlangan nutq jamiyatda kishining aktiv faoliyatining muhim vositalaridan biridir, o‘quvchi uchun esa nutq maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olish qurolidir. Modomiki, shunday ekan, ta’lim jarayonini shunday t