MAMLAKATIMIZDA AHOLINI, XUSUSAN, YOSHLARNI ISH BILAN TA’MINLASHDAGI MUAMMO VA YECHIMLAR

Аннотация

Yangi O’zbekistonda band bo’lmagan aholini, xususan, yoshlarni ish bilan ta’minlash dolzarb muammolardan biriga aylanib ulgurgan. Negaki, O’zbekiston aholisining katta qismini yoshlar tashkil etadi va ularni ish bilan band qilmay turib, iqtisodiy o’sishga erishib bo’maydi. Ushbu tadqiqot ishi yoshlarni ish bilan ta’minlashdagi muammo va yechimlarni atroflicha muhokama qiladi. Kalit so’zlar: ijtimoiy soha, taraqqiyot strategiyasi, yoshlar, ishsizlik, iqtisodiy taraqqiyot Mamlakatimizda aholini, xususan, yoshlarni ish bilan ta’minlash, iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Yoshlar – jamiyatning eng faol va dinamik qatlamlaridan biri bo‘lib, ularning ish bilan ta’minlanishi mamlakatning kelajagini belgilaydi. Biroq, yoshlar o‘rtasida ishsizlik darajasi yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Bu muammo nafaqat iqtisodiy jihatdan, balki ijtimoiy-siyosiy istiqbollar nuqtai nazaridan ham jiddiy xavf tug‘diradi. Aholining yosh qismi o‘zining bilim va ko‘nikmalarini ishga joylashtirishda muammolarga duch kelmoqda. Ish beruvchilar tomonidan talab qilinadigan malakalar va tajriba ko‘pincha yoshlarning imkoniyatlariga to‘g‘ri kelmaydi. Bu esa o‘z navbatida ishsizlikni kuchaytiradi va yoshlarning ijtimoiy hayotdan chetlatilishiga olib keladi. Yoshlarimizga zamonaviy ta’lim-tarbiya bilan birgalikda, qon-qonimizga singgan muqaddas dinimizning insonparvarlik mohiyatini to’g’ri tushuntirib berishimiz, ularni ezgu g’oyalar ruhida tarbiyalash haqida jiddiy o’ylashimiz lozim. [1. 97] Yoshlar aholining o‘ziga xos ijtimoiy-demografik guruhi bo‘lib, u yuqori harakatchanlik va jamiyatning demografik takror ishlab chiqarishida alohida rol o‘ynashi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, aholining eng zaif qatlamlaridan biri bo‘lib, radikal va ekstremistik g‘oyalar ta’siriga eng ko‘p moyil bo‘lgan yoshlardir. Biroq sog‘lom turmush tarzi, shaxsning ilmiy-madaniy rivojlanishi haqidagi g‘oyalarni targ‘ib qilish orqali yosh avlodga ijobiy ta’sir ko‘rsatish mumkin. Yoshlar kabi ijtimoiy guruh uchun yosh chegaralarini belgilash masalasi juda ko‘p bahs-munozaralarni keltirib chiqaradi. Ammo shuni ta’kidlash kerakki, "yoshlik" www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 51 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari tushunchasini aniqlash uchun umumiy qabul qilingan yosh mezoni 14 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan yosh hisoblanadi. Aynan shu mezon asosida yoshlar o‘rtasida barcha tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Hozirgi kunda O’zbekiston aholisining 60 foizdan ortig’ini aynan shu yosh chegarasidagi yoshlar tashkil etadi. Iqtisodiy taraqqiyot va inson salohiyatini yuksaltirishning muhim omili bandlikdir. Aholining bandligini ta’minlash uni takror ishlab chiqarishning zaruriy shartidir. Aholining turmush darajasi, iqtisodiyot tarmoqlari va tarmoqlari uchun kadrlarni tanlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish xarajatlari, bandlik, ishsizlarni moddiy va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash aholi bandligiga bog‘liq. Shu bois aholi bandligini ta’minlashning ijtimoiy-iqtisodiy va tashkiliy jihatlarini ijtimoiy-iqtisodiy muammo sifatida o‘rganish bugungi kunda alohida ahamiyatga ega.[3. 102] Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mehnat bozoridagi ishsizlarning qariyb 90 foizi munosib ish topishda yordamga ehtiyoj sezadi. To‘g‘ri ish o‘rinlari ishchilar uchun qiziqarli va qulay bo‘lgan ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan maqbul ishdir. Muvofiq ishga ega bo‘lish uchun ishchi kuchi mehnat bozorida yetarlicha raqobatbardosh bo‘lishi zarur. Natijada ishlab chiqarishni yoki tashkilotda boshqaruvni rasmiy tashkil etish va modernizatsiya qilish kadrlar yetishmasligiga olib keladi.[4. 3] Mamlakatda ishsizlik katta iqtisodiy, moliyaviy, ijtimoiy va ba’zan psixologik xarajatlar bilan bog‘liq. O‘zbekiston demografik taraqqiyotining yana bir xususiyati qishloq aholisining doimiy o‘sib borishidir. Shu bilan birga, mehnat bozorida jami mehnat resurslari tarkibida yoshlar ulushini oshirish tendensiyasi yoshlar mehnatiga talabning oshishi va ishchi kuchi taklifining qisqarishi muammosini keltirib chiqarmoqda.[5. 2] Bu borada olib borilgan tadqiqotlar quyidagilarni tasdiqlash imkonini beradi: qishloq yoshlari o‘rtasidagi ishsizlikning yuqori darajasi ko‘p jihatdan ishchi kuchining boshlang‘ich kasbiy tayyorgarligi (shu jumladan, kasbga yo‘naltirish) tizimining nomukammalligi, uning bandligi darajasining pastligi va samarasizligi, ish beruvchilarni moddiy rag‘batlantirishning yo‘qligi, qishloq yoshlarining talabchanligi va yoshlarning malakasi yetarli emasligi, mehnat bozori infratuzilmasi yetarli darajada rivojlanmaganligi, kelgusida aholi bandligini rivojlantirishning ilmiy asoslangan dasturlari ishlab chiqilmaganligi bilan belgilanadi. Bizning fikrimizcha, mehnat bozorida yoshlar o‘rtasida ishsizlik darajasini pasaytirishni ta’minlovchi omillardan biri –yangi ish o‘rinlari yaratish, xizmat ko‘rsatish va servis sohasini, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal