BADIIY MATNDA EVFEMIZM VA DISFEMIZM HODISASINING LINGVOMADANIY IFODALANISHI

Аннотация

Language is a means of communication, a means of conveying thoughts, messages, and feelings. There are many language styles that humanity can use to express its thoughts: colloquial, artistic, and figurative. Among them, the figurative style stands out from the rest in terms of linguistic reflection of the worldview and cultural research into the way individuals think. The figurative style is an effective expression of people's thoughts through figurative words, while at the same www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 121 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari time imbuing them with a complex meaning. Euphemisms and dysphemisms, which are effectively used to express figurative meaning in speech, are a mirror reflecting the culture of a particular people. After all, in this research work, the phenomenon of euphemism and dysphemism, one of the main units of linguoculturology, was highlighted, as well as the issues of their use in speech. Kalit so‘zlar: evfemizm, disfemizm, frazeologik birliklar, o‘xshatish va metaforalar, sinonimlik, antonimlik, omonimlik hodisalari. Ключевые слова: эвфемизм, дисфемизм, фразеологические единицы, сравнения и метафоры, синонимия, антонимия, явления омонимии. Keywords: euphemism, dysphemism, phraseological units, similes and metaphors, synonymy, antonymy, homonymy phenomena. Tildagi evfemistik va disfemistik vositalarning lingvistik tadqiq olib borilganda, bevosita ushbu lingvistik hodisalarning vujudga kelish sabablari va etimologiyasi bilan birga, kulturasini ham qamrab olgan holda tadqiq qilish majburiyati yuklanadi. Negaki, tilda akslanuvchi har qanday leksema yoki murakkab komponentli birliklar o‘zida madaniyatni mujassamlashtiradi. Dunyo tilshunosligida evfemizm va disfemizmlar chuqur tadqiq qilingan bo‘lib, ilk bor ular ustidagi ilmiy izlanishlar antik davr olimlari Aristotel, Sitseron, Kvintilian asarlarida kuzatilsa, keyinchalik qadimgi yunon rim faylasuflariga oid qo‘lyozmalarda evfemik va disfemik hodisalar haqida fikrlar mavjud. Evfemizm (yunoncha – yumshoq ifodalash) – so‘zlovchi aytishi noqulay, noo‘rin yoki qo‘pol tuyulgan so‘z va iboralarning sinonimi sifatida paydo bo‘lgan so‘zlar. Disfemizm esa uning aksi bo‘lib, (“dys” – noto‘g‘ri va “pheme” – nutq, ovoz, obro‘- e’tibor) XIX asr oxirida iste’molga kiritilgan. Disfemizm – bu mavzu to‘g‘risida yoki suhbatdosh haqida kamsitadigan ifodalardan foydalanishdir. G‘arb tilshunoslari, xususan, ingliz tili evfemik birliklari sistemizatsiyasi bo‘yicha maxsus lug‘atlar yaratgan bo‘lib, ular “A Dictionary of Euphemism” R.W. Holder, “The Wordworth Book of Euphemisms” J.S. Neaman, C.G. Silver, “A Dictionary of Euphemisms and Other Doubletalk” H. Rawson, “A Dictionary of Euphemisms” J. Ayto maxsus lug‘atlaridir. Rus tilshunosligida L.A. Bulaxovskiy1, L.V. Shcherba2, B.A. Larin3, Yu.S. Baskova4, M.L. Kovshova5, L.P. Krisin6, N.V. 1 Буховского Л.A. Основы языкознания. – M., 1929. 2 Щерба Л.В. О трояком аспекте языковых явлений и об эксперименте в языкознании. – Л., 1974. 3 Ларин Б.А. Об эвфемизмах // Учен. зап. ЛГУ. Сер. Филологические науки. Вып. 60. № 301. Л., 1961. 4 Баскова Ю.С.Эвфемизмы как средство манипулирования в языке СМИ (на материале русского и английского языков): автореф. дис. … канд. филол. наук. Краснодар, 2006. 5 Ковшова М.Л. Семантика и прагматика эвфемизмов. Краткий тематический словарь со-временных русских эвфемизмов. М.: Гнозис, 2007. 6 Крысин Л.П. Эвфемизмы в современной русской речи // Крысин. Л.П. Русское слово, свое и чужое. Исследования по современному русскому языку и социолингвистике. М.: Языки славян. культуры, 2004. www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 122 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Tishina7, V.P. Moskvin8, E.E. Tyurina9, А.М. Katsev10, А.О. Aleksandrov11, S. Altaev12 tomonidan evfemizmlar tadqiq etilgan. Tabu va evfemizmlar turkologiyada XIX asrning oxirlaridan tadqiq etila boshlagan. XX asrning 50-yillaridan boshlab qozoq, qirg‘iz, turkman, o‘zbek tillarida tekshirish obyekti sifatida muhim ahamiyat kasb etdi. Jumladan o‘zbek tilshunosligida N.Ismatullayev nomzodlik dissertatsiyasini, A.Omonturdiyevning nomzodlik va doktorlik, X.Qodirovaning nomzodlik dissertatsiyalari hamda lug‘at, monografiyalarini va boshqa tadqiqotchilarning maqola va tezislarini ham ko‘rsatish mumkin. Evfemizmlar haqida J. Vandries13 quyidagicha fikrlarni bayon etadi: “Evfemizm – bu man etilgan lug‘atning muloyimroq va madaniyroq formasigina xolos” – deydi. L.A. Bulaxovskiy: “Evfemizmlar yomon fikr uyg‘otadigan narsa yoki hodisaning asl nomini almashtirish va ular haqida so‘z orqali yovuz kuchlarni chaqirish “xavf”ni tug‘dirmay gapirish, …hammadan oldin “xavfning oldini olish” formulasidir”, ‒ deb yozadi14. Allan va Burridgelar esa evfemizmlar bilan birga disfemizm va ortofemizmlarni tadqiq etishadi hamda umumiy nom sifatida ularning barchasini X-femizmlar deb nomlaydi: evfemi