К содержанию
РецензированоUZ2026

O‘ZBEK TILIDA HURMAT IFODALOVCHI VOSITALARNING O‘RGANILISHI

VOSITALARNING O‘RGANILISHI · Poyonova Zaxro Begali qizi · Ilmiy rahbar - Bobir Maxammadov

Современные тенденции и факторы развития внедрения цифровых технологий в образование · 2026

Аннотация

Ushbu ilmiy ishda o‘zbek tilida hurmatni ifodalovchi vositalar tahlil qilinadi hamda ularning grammatik, leksik va pragmatik xususiyatlari o‘rganiladi. Hurmat vositalarining shakllanishi, qo‘llanish holatlari, nutqiy vazifalari hamda ularning madaniy-ijtimoiy asoslari atroflicha yoritiladi. Ayniqsa, “siz” va “sen” olmoshlari, fe’l shakllaridagi hurmat ifodalari, xitob so‘zlari, etiketa birliklari (salomlashish, kechirim so‘rash, minnatdorchilik bildirish) tahlil qilinadi. Ishda zamonaviy o‘zbek tilidagi hurmatga oid vositalarning kommunikativ funksiyasi va ularning sotsiolingvistik talqini ham ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, tilning madaniy jihatlari va hurmat ifodalarining boshqa tillardagi ifodalanishiga qisqacha qiyosiy yondashuv ham beriladi. Ushbu tadqiqot hurmatli muomala madaniyatini rivojlantirish va tilshunoslikning pragmatik yo‘nalishlarini chuqurroq o‘rganishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, hurmat vositalari, siz va sen, olmoshlar, etiketa birliklari, nutq madaniyati, pragmalingvistika, sotsiolingvistika, til va madaniyat, kommunikativ funksiyalar,xitob shakllari, yumshatilgan ifoda, rasmiy muomala, hurmatlilik darajasi Asosiy qism Hurmat — bu jamiyatda shaxslararo munosabatlarda e’tibor, ehtirom, odob va axloqiy qadriyatlarni ifodalovchi ijtimoiy-hissiy tushunchadir. Til orqali hurmatni ifodalash insonlar orasidagi ijtimoiy maqom, yosh, kasb, qarindoshlik, rasmiylik darajasi kabi mezonlarga asoslanadi. Hurmat ifodalari tilshunoslikda pragmatika, sotsiolingvistika, stilistika va madaniyatlararo kommunikatsiya doirasida o‘rganiladi. O‘zbek tilida hurmat qanday ifodalanadi? O‘zbek tilida hurmat ko‘plab lingvistik vositalar orqali ifodalanadi. Asosiylari quyidagilar: a) Olmoshlar orqali: “Sen” va “Siz” qarama-qarshiligi asosiy hurmat ko‘rsatkichidir. “Sen yaxshi o‘qiyapsan.” – norasmiy “Siz yaxshi o‘qiyapsiz.” – hurmatli www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 131 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Hurmat ma’nosini ifodalovchi olmoshlar ko’plab o’zbek adabiyotidagi asarlarda ham ko’rsatib o’tilgan. Bular: Asar: Abdulla Qodiriy – O‘tkan kunlar “Siz kabi yuksak siymoli insonning mehribonligini his etib, yuragimga taskin topdim. Bosh egaman sizga, Otabek aka.” (Kumushdan Otabekka aytilgan so‘z) Bu ifodada “siz” olmoshi orqali Kumush Otabekka katta ehtirom va muhabbat bilan murojaat qilmoqda. Bu yerda “siz kabi yuksak siymoli inson” iborasi faqat murojaat emas, balki hurmat va idealizatsiyalangan tasvir hamdir. “Bosh egaman sizga” degan ifoda esa hurmatning cho‘qqisi bo‘lib, bu kontekstda olmoshning ma’naviy yuklamasini ko‘rsatadi. Tarjimada bunday iboralar your noble soul yoki your kind spirit shaklida qayta ifodalangan bo‘lishi mumkin. Asar: Oybek – Navoiy “Siz, muhtaram hazrat Navoiy, bu xalq uchun faqat shoir emas, balki qalblar tabibi ham bo‘lib keldingiz. Ruxsat bersangiz, sizning izmingizdan yurishga jazm qilmoqchiman.” Bu nutq so‘zlovchining Navoiyga nisbatan chuqur ehtiromini bildiradi. “Siz” olmoshi bilan birga ishlatilgan “muhtaram”, “hazrat” kabi murojaatlar va “izmingizdan yurish” iborasi esa insoniy va ruhiy sadoqatni ifodalaydi. Bu yerda “siz” olmoshi grammatik jihatdan oddiy ko‘rinsa-da, ijodiy matnda semantik va stilistik qiymatga ega bo‘lib turibdi. Asar: Said Ahmad – Jimjitlik “O‘zingizni ayting, siz bo‘lganingizda ne qilardingiz? Men sizning qaroringizga quloq tutishga tayyorman, chunki sizdan donishmandroq yo‘q.” Bu ifodada “o‘zingiz” kuchaytirma olmoshi orqali hurmat va ishonch bildirilmoqda. Bu ko‘ngilni og‘ritmasdan fikr aytishning estetik ko‘rinishi. Shuningdek, "sizdan donishmandroq yo‘q" iborasi bilan ham ustunlik tan olinmoqda, bu esa hurmatli va og‘ir-bosiq muomala hisoblanadi. Tarjimada bu “Only someone as wise as yourself could answer this” shaklida berilishi mumkin. Ingliz adabiyotidan namunalar Asar: William Shakespeare – King Lear “Your Majesty, if I may be permitted a humble opinion, I should say that your wisdom surpasses all.” Bu gapda “Your Majesty” degan ibora oddiy “you” olmoshi o‘rnida ishlatilmoqda. Shahsiy ismini aytmasdan, ijtimoiy unvon orqali hurmat bildirilgan. “May I be permitted…” kabi iboralar esa yumshatilgan ruxsat so‘rovi orqali ko‘proq ehtiromli va ehtiyotkor muloqotni ifodalaydi. Tarjimada ham shunga o‘xshash olmoshlar – “siz” o‘rnida “Hazratlari”, “Zotlari” kabi so‘zlar ishlatiladi. Asar: Jane Austen – Pride and Prejudice www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 132 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari “If you would be so kind as to consider my request, I shall remain in your debt, Miss Bennet.” Bu gapda “you” olmoshi aslida bevosita emas, iltifotli va muloyim tuzilma ichida kelgan. "Be so kind" va "I shall remain in your debt" kabi ifodalar yordamida u hurmatni o‘zida jamlagan muomala estetikasiga aylanadi. Shuningdek, “Miss Bennet” bilan tugagan murojaat yanada rasmiy va muloyim tus beradi. O‘zbek

Доказательный фрагмент

«Ushbu ilmiy ishda o‘zbek tilida hurmatni ifodalovchi vositalar tahlil qilinadi hamda ularning grammatik, leksik va pragmatik xususiyatlari o‘rganiladi.»

Образец извлечения

Демо-превью

Ushbu ilmiy ishda o‘zbek tilida hurmatni ifodalovchi vositalar tahlil qilinadi hamda ularning grammatik, leksik va pragmatik xususiyatlari o‘rganiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
olmoshlar, hurmatlilik darajasi, xitob shakllari, etiketa birliklari, kommunikativ funksiyalar, nutq madaniyati, siz va sen, yumshatilgan ifoda, rasmiy muomala, Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, til va madaniyat, pragmalingvistika, sotsiolingvistika, hurmat vositalari
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники