O‘ZBEKISTONDA URBANIZATSIYA JARAYONLARINING HUDUDIY VA IJTIMOIY DEMOGRAFIK TAHLILI

Аннотация

Maqolada O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayonlarining rivojlanish xususiyatlari, mintaqaviy farqlari va ularning ijtimoiy-demografik oqibatlari tahlil qilingan. Shahar aholisi sonining ortishi, migratsiya oqimlari, iqtisodiy imkoniyatlarning hududlar bo‘yicha nomutanosibligi, shahar infratuzilmasiga tushayotgan yuk va mehnat resurslari taqsimoti kabi masalalar asosiy e’tibor markazida bo‘lgan. Tadqiqot natijalari urbanizatsiya jarayonlarini barqaror rivojlantirish uchun kompleks hududiy siyosat zarurligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Urbanizatsiya, migratsiya, demografik omillar, hududiy rivojlanish, shahar infratuzilmasi, mehnat bozori, Toshkent, viloyatlar, ichki migratsiya. Urbanizatsiya — bu aholi va iqtisodiy faoliyatning qishloq joylardan shahar markazlariga to‘planishini ifodalaydigan jarayondir. Dunyo miqyosida urbanizatsiya sur’atlarining ortishi industrializatsiya, texnologik taraqqiyot va migratsiya bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbekistonda ham mustaqillikdan keyingi yillarda iqtisodiy islohotlar, demografik o‘sish va mehnat migratsiyasi natijasida urbanizatsiya jadallashmoqda. Respublika statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil holatiga ko‘ra shaharliklar aholisi umumiy aholining 50,6 foizini tashkil etmoqda. Biroq bu ko‘rsatkich mintaqalar bo‘yicha teng taqsimlanmagan: masalan, Toshkent shahrida urbanizatsiya darajasi 90% dan ortiq bo‘lsa, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida bu ko‘rsatkich 30% dan past. Ushbu maqola O‘zbekistonda urbanizatsiyaning hududiy farqlari va ijtimoiy- demografik omillarini tizimli tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va yechimlar taklif etishga qaratilgan. Ushbu tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi: Statistik tahlil – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki va BMT ma’lumotlari asosida urbanizatsiya darajasi va demografik ko‘rsatkichlar tahlil qilindi; Kartografik tahlil – urbanizatsiya darajasining hududiy farqlari maxsus xaritalar yordamida aks ettirildi; www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 142 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari So‘rovnoma va intervyular – Toshkent shahri, Samarqand, Farg‘ona va Nukusdagi aholi bilan intervyular asosida urbanizatsiya oqibatlari va turmush darajasi o‘rganildi; Qiyosiy tahlil – O‘zbekiston urbanizatsiya sur’atlari qo‘shni davlatlar (Qozog‘iston, Tojikiston) bilan solishtirildi. Urbanizatsiya darajasining nomutanosibligi: Toshkent shahri va viloyati, Samarqand, Farg‘ona kabi mintaqalarda urbanizatsiya darajasi yuqori bo‘lsa-da, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida bu jarayon sekin kechmoqda. Ichki migratsiya oqimlari: Qishloq aholisi asosan poytaxt va sanoat rivojlangan mintaqalarga (Toshkent, Samarqand, Angren, Navoiy) ko‘chmoqda. Bu esa ayrim hududlarda mehnat resurslarining siqilishiga, boshqalarda esa kamayishiga olib kelmoqda. Ijtimoiy infratuzilma yuklamasi: Toshkent va yirik shaharlarda aholi sonining tez ortishi transport, uy-joy, sog‘liqni saqlash, ta’lim tizimlariga katta bosim tushirmoqda. Yosh tarkibi va demografik dinamikasi: Shaharlarga ko‘chib kelayotgan aholi asosan yoshlar (20–35 yosh) bo‘lib, bu mehnat bozorida raqobatni kuchaytirmoqda. Ayollar ishtiroki: Shahar ayollarining iqtisodiy faollik darajasi qishloq joylarga nisbatan yuqori, ammo oilaviy yuklamalar bu faollikni cheklamoqda. Urbanizatsiya O‘zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy modernizatsiyasining muhim bosqichi hisoblanadi. Ammo urbanizatsiyaning noaniq boshqarilishi bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan: Yashash joylaridagi ijtimoiy xizmatlarning yetishmasligi (tibbiyot, ta’lim, suv ta’minoti); Uy-joy narxining keskin oshishi shahar markazlarida ko‘p sonli oilalarni norasmiy, ko‘pincha yaroqsiz uylarda yashashga majbur qilmoqda; Mehnat bozorida norasmiy sektorning kengayishi, bu esa ijtimoiy himoyaning past bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Urbanizatsiya jarayonini barqaror boshqarish uchun O‘zbekiston quyidagi strategik yo‘nalishlarga e’tibor qaratishi zarur: hududiy muvozanatni saqlash, kichik va o‘rta shaharlarda infratuzilmani rivojlantirish, uy-joy dasturlarini kengaytirish va aholi migratsiyasini iqtisodiy rivojlanish strategiyasi bilan muvofiqlashtirish. Urbanizatsiya jarayoni ijobiy tomonlari bilan bir qatorda, bir qator murakkab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Jumladan: Ish o‘rinlarining yetishmasligi – shaharlarga qishloq joylardan ko‘chib kelayotgan aholining ko‘pchiligi malakasiz bo‘lib, ular uchun barqaror ish o‘rinlarini yaratish dolzarb masalaga aylanmoqda. Bu esa norasmiy mehnat bozorining kengayishiga sabab bo‘lmoqda. www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 143 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Ijtimoiy tabaqalanish kuchaymoqda – urbanizatsiya sur’atlarining tezlashuvi ba’zi guruhlar o‘rtasida ijtimoiy tengsizlikning ortishiga olib kelmoqda. Yangi shahar aholisi orasida kambag‘allik darajasi osh