АКАДЕМИК КАРИМ ШОНИЁЗОВНИНГ ҲАЁТИ ВА ИЛМИЙ ФАОЛИЯТИ

Аннотация

Ушбу мақолада Ўэзбекистонда этнография фаниниг ривожига улкан ҳисса қўшган этнограф олим, Ўзбекистон Фанлар академиясиакадемиги, тарих фанлари доктори, профессор Карим Шониёзович Шониёзов ва унинг илмий мероси ҳақида фикр юритилади. Калит сўзлар: этнос, этник тарих, Карим Шониёзов, ўзбек халқи, этнология фани. Ўзбек этнографияси фанининг шаклланиши ва ривожланиши билан боғлиқ бўлган ушбу фанининг йирик вакилларидан бири, академик Карим Шониёзович Шониёзов 1924-йилда Қашқадарё вилояти Косон туманининг Қарлуқ қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Умрининг биринчи йилида у ота-онасидан айрилиб, қариндошларининг тарбиясида, сўнгра мактаб-интернатда тарбияланган. Карим Шониёзович меҳнат фаолиятини эрта бошлаган, 11 ёшидан у колхозда ишлаган. 1941-йилда у 17 ёшида кўнгилли равишда фронтга жўнаб кетди, Ленинград, Украина, Белоруссия, Болтиқ фронтларида жанг қилди, моторли разведка взводи қўмондони бўлиб, Руминия, Полша ва Германияда жанг қилди. Жасорат учун у 5 та орден ва 15 та медал билан тақдирланди. 1952- йилда Тошкент давлат педагогика институтини тугатгач, у ЎзССР Давлат хавфсизлик вазирлигининг ходими бўлиб ишлаган, сўнгра техникумда ўқитувчилик қилган ва илм-фан соҳасида ўз касбини топган. К.Шониёзов ўзининг шахсий салоҳиятини ишга сола олган тадқиқотчилар сирасига киради. Такдир унга кулиб боқмаган, шафқат марҳаматини дариғ тутган бўлишига карамай ўз саъй-ҳаракатлари туфайли илмда катта муваффақиятларга эришди. Ёшига тўлар-тўлмас ота-онасидан жудо бўлди. Меҳнат фаолиятини жуда эрта -колхозчи, чўпон ёрдамчиси сифатида бошлади.Унинг характери ва курашчи сифатидаги инсоний фазилатлари узи бир неча марта ҳалокат ёқасидан қайтган иккинчи жаҳон уруши оловида шаклланди. www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 36 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Урушдан кейинги ҳаётида у ўзининг тақдирини белгилай олди, бу тарих илми эди.1 Карим Шониёзовнинг ҳаёти ва илмий фаолияти Ўзбекистон Фанлар Академияси Тарих институти билан бевосита боғлиқ эди. 50-йилларнинг ўрталарида ўзбекистонлик ёш олимларнинг катта гуруҳи Москва ва Ленинграддаги академик муассасалар аспирантурасига юборилди. Карим Шониёзовга улар орасида бўлиш ва СССР Фанлар Академияси Этнография институтининг Ленинград қисмидаги аспирантурада илм-фан йўлини бошлаш Шониёзовга насиб этди. Бу ерда унинг илмий устози ва ўқитувчиси таниқли турколог Леонид Потапов Карим Шониёзовнинг тадқиқотчи сифатида ва унинг туркий халқларнинг этник тарихига бўлган илмий қизиқишини очиб берди. Шундан сўнг олимнинг илк жиддий тадқиқоти ҳисобланмиш “Узбеки- Карлуки”2 асари нашр килинди. Карим Шониёзов этник тарихни, ўзбек халқининг шаклланиш жараёнини чуқур ўрганишда давом этиб, қанғли, қипчоқлар, юз, курама ва бошқалар сингари индивидуал таркибий қисмларни тарихий-этнографик тадқиқотлар олиб борди. Ўзбек халқи ва унинг шаклланиш жараёни »3(1974) (ушбу мавзу бўйича 1975 йилда докторлик диссертациясини ҳимоя қилган), “Қанғ ва Қанғ давлати 4”(1990), “Қарлуқ ва Қарлуқлар давлати 5”(1999). Сўнгги иккита монография ўзбек тилида нашр этилди. С.П.Толстов концепциясига амал қилган ҳолда, К.Ш.Шониёзов туркларнинг Марказий Осиё ҳудудига эрта кириб бориши (милоддан аввалги I-аср) тезис6ини илмий асослаган ва уларнинг шаклланишидаги ролини пухта ўрганган тадқиқотчилардан бири бўлди. Ушбу минтақа халқлари, шу билан бирга, у ўз эътиборини ўзбекларнинг тарихий аждодлари-саклар, массагетлар, қанғарлар, сўғдлар, хоразмийлар, бақтрияликлар ва бошқаларни, шунингдек, маҳаллий аҳолининг бошқа этник таркибий қисмларини ва уларнинг этногенездаги ролидан маҳрум қилмади. Ўзбек этнографиясида ўзбек ва Марказий Осиёнинг бошқа халқларининг этник тарихи ва этнографияси тўғрисида бундай кенг маълумотга эга бўлган бошқа бирон бир тадқиқотчи олим йўқ. Олимнинг нашрлари жуда кўп (уларнинг сони 200 дан ортиқ), у олтита йирик монография ёзган. Карим Шониёзовнинг асарлари кенг доирадаги археологик, этнографик, антропологик, тарихий манбаларни ўрганишга асосланган катта ҳужжатли базаси билан ажралиб туради. 1 З.Х.Арифханова. Карим Шониёзович Шониёзов// Этнографическое обозрение. 2001, №6, с.48 2 Шаниязов К. Ш. Узбеки-карлуки. Ташкент: Наука, 1964. С. 195 3 Шаниязов К. Ш. К этнической истории узбекского народа. Ташкент, 1974. 4 Шаниязов К. Ш. Қанғ ва Қанғлилар давлати. Ташкент, 1990. 5 Шониёзов К Ш. Қарлуқ давлати ва қарлуқлар – Т.: Шарқ, 1999. 190Б 6 Шаниязов К. Ш. Тюркоязычные народы, живущие в Центральной Азии. Анкара, 1996 www.pedagoglar.org 44-to’plam_2-qism_Iyun-2025 37 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Олим халқларнинг этногенезининг назарий масалаларини тушунишга, ўзбек халқининг шаклланишининг ўзига хос хусусиятларини очишга, минтақадаги этник жамоаларнинг таснифини, шунингдек, қадимги даврлардан бошлаб Ўзбекистондаги этник жараёнларнинг даврийлашувини илмий асослашга интилди. Ҳозирги кунгача К.Шониёзов туркларнинг Марказий Осиё ҳудудига эрта кириб бориши (милоддан аввалги I аср)7