O'ZBEK TILINING DIALEKTLARI – O'ZBEK TILIDAGI HUDUDIY DIALEKTLAR, ULARNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA JAMIYATDAGI ROLI

Аннотация

This article explores the various dialects and regional varieties of the Uzbek language, highlighting their differences and interconnections across different geographical areas. It examines the historical development, lexical and phonetic features of these dialects, as well as their cultural and social role within Uzbek society. Furthermore, it considers the tribal and local influences that have shaped the emergence of these dialectical forms. Key words: Uzbek language, dialects, tribe features, role in the society Аннотация: В данной статье рассматриваются различные диалекты и говоры узбекского языка, используемые в разных регионах, а также их отличия и взаимосвязи. Анализируется история происхождения говоров, их лексические и фонетические особенности, а также социальная и культурная роль в обществе. Также рассматриваются факторы, повлиявшие на формирование диалектов, и их связь с племенными или местными сообществами. Kirish. Bilamizki o'zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub til hisoblanib u o'zining boy tarixiy anʼanalari madaniy merosi bilan mashhur. O'zbek tili, shuningdek, turkiy tillar ichida eng ko'p dialektlari bor tillar qatoriga kirib turli hududlarda turlicha talaffuz, so'z boyligi va grammatik qurilishga ega. O'zbek tili dialektlari o'zbek adabiy tilini rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan. Chunki adabiy til lahja va sheva negizida umumlashtirish qat'iy meyorni ishlab chiqish yo'li bilan hosil qilinadi va hududiy shevalardan oziqlangan holda mutassil rivojlanib boradi. Shu sababli aytish mumkinki, har bir tilning adabiy shaklining asosini undagi sheva va lahjalar tashkil qiladi www.pedagoglar.org 44-to’plam_1-qism_Iyun-2025 49 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari O'zbek shevalar ustida ish olib borgan olimlardan biri V.V. Reshetov Y.D.Polivanovning g'oyalari asosida barcha o'zbek shevalarini o'rganib chiqib uning taraqqiyot tarixi, urug', qabila davri xususiyatlari saqlanib qolishi nuqtai nazaridan shevalarni tasnif qiladi, hamda o'zbek tilining hududiy shevalar 3 ta asosiy lahja asosida paydo bo'lganini aniqlaydi 1.Qarluq-chigil-uyg'ur. Bu lahja uyg'ur tiliga yaqin bo'lib tojik yili bilan bog'liq bo'lgan. Bu lahjaga O'zbekiston Respublikasidagi yirik shahar va shahar tipidagi qishloq shevalari kirgan. 2 Qipchoq lahjasi. Bu lahja esa qo,oq va qoraqalpoq tillariga yaqin turadi O'zbekiston Respublikasida Qurama, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Farg'ona vodiysidagi "j"lovchi shevalar kiritilgan. O'g'uz lahjasi. Bu lahjaga til jihatdan turkman Ozarbayjon turk tillariga yaqin hisoblanadi.O'zbekiston Respublikasidagi Xorazm Qoraqalpoq va Turkmaniston o'zbek shevalari tashkil etadi Qarluq lahjasining Toshkent va Farg'ona shahar shevalari hozirgi o'zbek adabiy tilining tayanch shevalari sanaladi Hozirda zamonaviy o'zbek tili shevalarining hududiy tasniflanishi 4ga bo'linadi Ular Shimoliy, janubiy, sharqiy, g'arbiy qismda joylashgan shaharlar hisoblanadi. Shimoliy (Qoraqalpoq) dialekti: Bu dialekt O'zbekistonning shimoli va Qoraqalpog'iston Respublikasida keng tarqalgan. Qoraqalpoq dialekti o'ziga xos fonetik xususiyatlar bilan ajralib turadi, masalan, vokallarning almashinuvi va ayrim so'zlarning talaffuzi. Janubiy (Toshkent, Surxondaryo va boshqa hududlar) dialekti: Toshkent, Surxondaryo va boshqa janubiy viloyatlarda keng tarqalgan dialekt. Bu dialektda o'ziga xos fonetik va leksik xususiyatlar mavjud bo'lib, ba'zi so'zlar o'zbek tilining boshqa dialektlariga nisbatan o'zgacha talaffuz qilinadi. Sharqiy (Farg'ona) dialekti: Farg'ona vodiysi, Andijon, Namangan kabi hududlarda keng tarqalgan. Bu dialektda so'zlarda va grammatikada alohida o'zgarishlar mavjud. Masalan, shuningdek, bu hududda qattiq so'zlash va tovushlar farqlanadi. G‘arbiy (Buxoro, Samarqand) dialekti: G‘arbiy O'zbekiston, xususan, Buxoro va Samarqand viloyatlaridagi dialekt. Bu dialektda asosan arabcha va forscha so'zlar ko'proq qo'llanadi. Har bir o'zbek tilining bir lahjasi boshqa lahjadan bir shevasi boshqa shevadan grammatik leksik fonetik jihatdan ozmi ko'pmi farq qiladi. Ya'ni har bir shevani o'zining fonetik leksik grammatik xususiyatlariga ega hisoblanadi.Shevalarning fonetik xususiyatiga to'xtaladigs bo'lsak, o'zbek tilining har bir dialekti o'zining fonetik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Masalan, shimoliy dialektda ba'zi so'zlarning talaffuzi boshqacha bo'lishi mumkin, shuningdek, vokal tovushlar (a, e, o) o'zgaradi. Janubiy www.pedagoglar.org 44-to’plam_1-qism_Iyun-2025 50 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari dialektda esa ba'zi so'zlar to'liq o'zgacha talaffuz qilinadi, bu esa tilning melodik tuzilishini ta'sir qiladi. Har bir dialektda grammatik qurilishlar turlicha bo'lishi mumkin. Masalan, bir dialektda zamon, fe'l shakllari yoki predloglarning qo'llanilishi boshqacha bo'lishi mumkin. Bu o'zgarishlar tilning o'zgaruvchan va moslashuvchan tabiatini ko'rsatad. Dialektlar o'rtasidagi farqla