METAFORIK IFODALARNI TARJIMA QILISHDA YUZ BERADIGAN MUAMMOLAR HAMDA ULARNING YECHIMLARI

Аннотация

This article examines the problems that arise in the process of translating metaphors from one language into another, as well as possible solutions to these issues. Additionally, it explores the types of metaphors and provides information on one of the emerging fields of linguistics - linguoculturology. Key words: Metaphor, translation studies, culture, linguculturology, cognitive theory, conceptual metaphor, semantic meaning, cultural differences, connotation. Аннотация. В данной статье рассматриваются проблемы, возникающие при переводе метафор с одного языка на другой, а также предлагаются возможные пути их решения. Кроме того, анализируются виды метафор и представлена информация об одном из новых направлений лингвистики — лингвокультурологии. Ключевые слова: метафора, переводоведение, культура, лингвокультурология, когнитивная теория, концептуальная метафора, семантическое значение, культурные различия, коннотация. Kirish. Bugungi kunda tarjima sohasida ko‘plab tadqiqotlar olib borilmoqda. Xususan, metaforik ifodalarni bir tildan boshqasiga tarjima qilishdagi muammolar o‘rganilib, ularga yechim topilmoqda. Bu kabi tadqiqotlar ingliz olimlaridan Peter Newmark[1]( A textbook of translation) , Mona Baker (In other words) , Ian Shuttleworth , Moira Cowie (Dictionary of translation studies) hamda o‘zbek tilshunoslaridan Sattorov M., Qodirova G., Ismoilova D., kabilarning ilmiy ishlarida ko‘zga tashlanadi. Metaforaning tarjima jarayonidagi o‘rni muhimdir, chunki uni to‘g‘ri tarjima qilish matnning umumiy mazmunini saqlab qolish bilan birgalikda bir xalqning madaniyati, an’analarini ham to‘g‘ri yetkazib berish demakdir. https://scientific-jl.com/ped 1 7 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Asosiy qism. Metaforalar nafaqat badiiy tasvir vositasi, balki lingvokulturologiya sohasining asosiy terminlaridan biri hisoblanadi. Lingvokulturologiya sohasi shakllanishining ildizi V. H. Gumboldt tadqiqotlariga borib taqaladi. Bundan tashqari, bu sohaning rivojlanishida A. A. Potebnya, L. Vaysgerber, H. Glins, F. Boas, E. Sepir D. Xaymz kabi tilshunoslarning ilmiy nazariyalari va g‘oyalari muhim rol o‘ynaganligi ta‘kidlanadi[2;20]. Shu kabi g‘oyalarga asoslanib tilshunoslik sohasida yangi soha - lingvomadaniyatshunoslik XX asrning 90-yillarida fan sifatida shakllandi. Metaforik birliklar ma’lum xalqning dunyoqarashi, tafakkuri, urf-odatlaridan kelib chiqan holda shakllanadi. Bu to‘g‘risida ko‘plab olimlarning qarashlari mavjud bo‘lsa-da, ularning barchasi ham bir-biriga bog‘liqdir. Misol uchun, Yu.S.Stepanov: ”Til-bu xalq madaniyatining ensiklopediyasidir, metafora esa ushbu madaniyatni kodlash usulidir”,- deya ta’rif bergan. Darhaqiqat, til madaniyatni o‘zida aks ettiradigan unsurlardan biridir, ya’ni insonlar bir tilni o‘rganayotganda bevosita ushbu til mansub bo‘lgan qadriyatlarini ham o‘rganadi. Metaforik ifodalar esa ushbu jarayonni osonlashtiruvchi birliklardir. Metaforalarni to‘g‘ri tarjima qilishning ahamiyati katta. Ularni tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolarga quyidagilarni keltirish mumkin: 1)har bir metafora muayyan madaniyatga xos bo‘ladi, shuning uchun tarjimada muqobil variantini topish qiyin; 2)metaforalar noto‘g‘ri tarjima qilinsa, metaforaning tasviriy kuchi yo‘qoladi[3; 10:104-107]; 3)metaforalarni noto‘g‘ri tushunish, mazmuniy buzilishga olib keladi[1;8]; 4)metafora orqali berilgan madaniy tushuncha boshqa tilda mavjud bo‘lmasligi mumkin[5; 3:100-110]. Misol uchun, ingliz tilidagi bir nechta metaforalarni tahlil qilsak: “He kicked the bucket” gapida ishlatilgan metaforani “chelakni tepdi” kabi, “her voice was music for his ears” –“ uning ovozi quloqlari uchun musiqa edi” tarzida to‘g‘ridan to’g‘ri tarjima qilinsa ma‘no buzilishi ro‘y berishi mumkin. Tarjima jarayonida shu singari muammolarga yechim topish tarjimondan ulkan mahorat talab etadi. Bugungi kunda tarjimashunoslik sohasida ko‘plab izlanishlar olib borgan Peter Nyumark metaforalarni tarjimasida alohida to‘xtalib, o‘zining klassifikatsiyasini o‘ylab topgan. Uning fikricha, har qanday so‘z metafora bo‘lishi mumkin, faqatgina uning ma’nosini til, vaziyat va madaniy kontekstga qarab moslashtirish mumkin. Peter Newmark metaforalarni 6 turga taqsimlaydi hamda metaforalarni ushbu turlarini bilmay turib uni boshqa tilga tarjima qilish mushkul ekanini ta’kidlaydi[1;104]: 1. Dead metaphor (O’lik metaforalar). Ushbu metaforlar juda ko’p ishlatilib, asl obrazli ma’nosi unutilgan metaforalardir: “falling in love” birikmasidagi “fall” yiqilish o‘zining asl ma’nosini yo‘qotgan, odatiy atamaga aylangan. https://scientific-jl.com/ped 1 8 Volume-85, Issue-1, July -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 2. Cliché metaphor- ushbu meyaforalar ham iste’molda ko‘p qo‘llanilgan, biroq obrazli kuchga ega hisoblanadi: “a broken heart”. 3. Stock or standard metaphor-odatiy, ya’ni muayyan madaniyatda keng tarqalgan va aniq ma’noga ega metafora. Bu metaforalarni tarji