РАЗЛИЧИЯ МЕЖДУ МЕТОДАМИ ОБОГАЩЕНИЯ ХЛОРИДА КАЛИЯ

Аннотация

Ushbu maqolada kaliy xlorid boyitishning ikki asosiy usuli flotatsiya va galurgiya usuli ko‘rib chiqiladi, va ikki usulning afzallik va kamchiliklar solishtirilgan holda eng muqobil usul qaysi ekanligi aniqlanadi. Kalit so‘zlar: flotatsiya, galurgiya, optik,reaktiv,reagent. O‘zbekistonda kaliy xlorid ishlab chiqaruvchi asosiy korxona Dehqonobod kaliy zavodi (Qashqadaryo viloyati, Dehqonobod tumani) joylashgan. Tashkil etilgan yili 2011-yili 6-iyunda ishga tushurilgan.Egalik qilivchi tashkilot ‘‘O‘zkimyosanoat’’AJ bo‘lib asosiy mahsuloti kaliy xlorid (GOST 4568-95 standarti bo‘yicha ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarish hajmi 2023-yilning yanvar-may oylarida yirik korxonalar tomonidan jami 85,3ming tonna K O kaliy xlorid ishlab chiqarilgan bo‘lib ,bu 2022- 2 yilning shu davriga nisbatan15,4%ga oshgan. Nazariy qism Kaliy xloridning boyitish usullari 1.Flotatsiya usuli 2.Galurgiya usuli 3.Magnit saralash yoki optik ajratish (ba'zida qo'shimcha usul sifatida ishlatiladi, lekin kam qo'llaniladi. Flotatsiya usuli – rudadagi kaliy tuzlarini suv va reaktivlar yordamida yuzaga ko‘tarib, yengil zarrachalarni ajratadi. Galurgiya usuli – sho‘r suvlarni bug‘latib, qattiq kaliy xlorid tuzlarini kristallantirish yo‘li bilan ajratadi. Tez va samarali ajratish ya‘ni kaliy tuzlarini boshqa rudalardan tez ajratadi va kichik zarrachalar bilan ham ishlay oladi.Shu bilan birgalikda har qanday ob-havoda ishlashga moslashgan.Shu sababdan yil davomida qo‘llaniladi (galurgiyada esa quyoshli iqlim kerak).Bundan tashqari ruda tarkibi murakkab bo‘lsa hammoslashadi: Masalan; Silvinit, karnallit kabi murakkab rudalarni samarali boyitadi va past sifatli rudalardan foydalanish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari yuqori tozalikka ega bo‘lmagan rudalarni ham ishlatish imkonini beradi.Jarayon uzluksiz bo‘lib, ishlab chiqarish sanoat miqyosida avtomatlashtirilgan bo‘ladi. Flotatsiya usulining kamchiliklari quyidagilar: Maydalash aralashtirish va ajratish uchun ko‘p miqdorda energiya talab qiladi. Bundan tashqari kimyoviy reagentlarjuda zarurbu esa qo‘shimcha xarajatva ekologik xavf tug‘diradi. Maxsulot tozaligi nisbatan past bo‘lganligi sababli maxsulot sifati galurgiya usuli maxsulotiga nisbatan KCl ning sifati past bo‘ladi. Shu bilan birgalikda bu usulda murakkab texnologik jihozlar – xizmat ko‘rsatish va boshqaruv usuli qiyinrooqhisoblanadi. Galurgiya usuliningafzalligi: Bu usulning eng afzallik tarafi birinch navbatda kam xarajat, va quyosh energiyasi yordamida tabiiy bug‘latishda ishlatiladi va yoqilg‘i sarfi kam.Shu sababdan ekologik toza va energiya tejovchi usul hisoblanadi. Galurgiyada usulida 99% gacha tozalikdagi KCl olinadi va kristallanishda aralashmalar kamroq qoladi. Bundantashqaritexnologiyasi soddaroq ko‘rinishda bo‘ladi.Gallurgiya usulida asosiy jarayon — bug‘latish va kristallanish jarayoni hisoblanadi va tabiiy resursga tayangan ya‘ni sho‘r suvlar yoki dengiz suvlaridan foydalaniladi bu esa cheksiz va arzonxomashyohisoblanadi. Galurgiya usulining kamchiliklari quyidagilar: Iqlimga bog‘liq va faqat issiq va quyoshli hududlarda samarali (masalan, cho‘l zonalarida).Bundan tashqari sezilarli vaqt talab etadi, va bug‘lanish jarayoni sekin bo‘lib yiliga faqat ma’lum mavsumda ishlaydi ba’zanfaqat yozgi davrda. Metadalogiya Tadqiqotda 2011–2022-yillarga oid quyidagi ko‘rsatkichlarstatistik tahlil qilindi: -Ishlab chiqarilgankaliy xloridning yillik eksport daromadi -ishlab chiqarilgan kaliy xloridning -%da -ishlab chiqarilgan kaliy xloridning miqdori-tonnada Ma’lumotlar O‘zbekistonRespublikasi rasmiy axborotxabar.uzsaytidan olingan. Ma’lumotlarva tahlil Ishlab chiqarilgan Eksport t/r yil kaliy xlorid (ming Foiz% daromoadi tonna) (mln, so‘m) 1 2011 120 3.9 313605 2 2012 180 5.8 313605 3 2013 200 6.5 313605 4 2014 220 7.1 313605 5 2015 250 8.1 313605 6 2016 300 9.7 313605 7 2017 310 10.0 313605 8 2018 320 10.3 313605 9 2019 300 9.7 313605 10 2020 350 11.3 313605 11 2021 280 9.0 313605 12 2022 331.1 10.7 313605 13 2023(6oy) 128.9 4.1 156802,5 14 Jami 3.002ming tonna 100 3920062,5 Kaliy xloridni boyitish bugungi kunda qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun muhim jarayonlardan biri hisoblanadi. Boyitishning ikki asosiy usuli – flotatsiya va galurgiya usullari mavjud bo‘lib, har birining o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari bor. Flotatsiya usuli, ayniqsa, Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodida keng qo‘llanilmoqda, chunki bu usul kam energiya talab etadi, quruq rudalar uchun mos, va samaradorligi yuqori. Galurgiya usuli esa asosan sho‘r yer osti eritmalarini qayta ishlashda ishlatiladi, lekin bu usul ko‘p suv va energiya sarfi bilan tavsiflanadi. Dehqonobodda bu usuldan foydalanilmasligining asosiy sababi – mintaqada sho‘r eritmalar manbasining yo‘qligi va iqtisodiy jihatdan flotatsiya usulining qulayligidir. Ushbu usullar asosida ishlab chiqarilgan kaliy xlorid ichki va tashqi bozorlarda eksportbop mahsulot sifatida iqtisodiyotga katta foyda keltirmoqda. Xususan, 2010– 2020 yillarda 300 mln AQSh dollaridan ortiq eksport amalga oshirilgan. Kela