TRUBA CHOLGʻU IJROCHILIGIDA NAFAS TEXNIKASINING O‘RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

This article analyzes the performance styles of the trumpet instrument, their formation and role in practice. It also discusses the pedagogical and performance principles of effective work ontrumpet works. Keywords:trumpet, performance style, technique, repertoire, practice, pedagogy, breathing. XXI asrda O‘zbekiston madaniy hayotida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar va davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida milliy madaniyat va san’atni rivojlantirish borasidagi keng ko‘lamli islohotlar alohida e’tiborga loyiqdir. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan qator farmon va qarorlar, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti O‘zbekistonda yoshlarning tutgan o‘rnini alohida ta’kidlab, Biz yoshlarga oid davlat siyosatini hech qachon og‘ishmasdan, qattiyat bilan davom ettiramiz. Nafaqat davom ettiramiz, balki bu siyosatini eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak darajaga ko‘taramiz.Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqiyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz.1 Shundan kelib chiqqan holda bo‘lg‘usi kadrlarni har tomonlama tayyorlash pedagogik, kasbiy bilim olishining o‘ziga xos belgisi hamda ularning amaliyot asosida yangilikni o‘rganish, bilimga intilish, ko‘nikma, Malaka, mahorat darajasini ko‘tarish va ishlab chiqish jamiyatning muhim masalalarini ochishga qaratiladi. Ta’lim mazmunini yangilash, takomillashtirish va sifat ko‘rsatkichlarini oshirish barobarida pedagog malakasini oshirish, ularning ilm-fan taraqqiyoti bilan hamqadam borishini, ayniqsa ta’lim tizimida keng kirib kelgan va qo‘llanilayotgan uzliksiz ta’lim tizimida dars samaradorligini ta’minlashga tadbiq eta oladigan darajada tayyorlash bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Musiqa mohiyatiga 1MirziyoyevSh..Erkinvafarovon,demokratikO‘zbekistondavlatinibirgalikdabarpoetamiz.Toshkent-“O‘zbekiston”- 2016.16-bet worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI ko‘ra inson omilini tadqiq qilish hamda dunyoni badiiy o‘zlashtirishning muhim usullaridan biri hisoblanadi. Musiqa- bu tovush san’ati. U faqat tovushlarda so‘zlashadi. Lekin u so‘zlar, tushunchalar va ko‘rinadigan tasvirlar kabi aniq va tushunarli gapiradi. Uning tuzilishi badiiy ogzaki nutqning tuzilishi kabi rasm kompozitsiyasi, me’moriy qurilish kabi tabiiydir. Har bir ijrochining asosiy vazifasi tovush ustuda ishlashidir. Hozirgi kunda musiqaning juda ko‘plab tarmoq va janrlari ichida damli cholg‘ulari yo’nalishi o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Damli cholg‘ular chalishni o‘rganmoqchi bo‘lgan nomzodlar jismoniy barkamol, nafas yo‘llari, o‘pkalari toza va sog‘lom, tish va jag‘lari, lab va chakka mushaklari, barmoqlari va tana tuzilishi normal rivojlangan bo‘lishi juda muhim hisoblanadi. Chunki damli cholg‘u asbobini chalishda boshqalarga qaraganda ko‘proq jismoniy kuch talab etiladi. Damli cholg‘u asboblar –bu asboblarning ovozi korpus ichidagi tebranuvchi havo oqimi orqali hosil bo‘ladi. Damli cholg‘ular ijrochisi jismoniy va ruhiy jihatlarining barcha tomonlarini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ijro jarayonida har bir cholg‘uchi o‘zining murakkab markaziy asab tizimi, butun sezgi a’zolari, ko‘rish, eshitish, xotira, harakat mayllari, musiqiy-estetik tasavvurlari va aqliy faoliyatining bir-biriga bog‘langan, mujassam holda qatnashishini guvohi bo‘lamiz. Truba —bumis guruhiga mansub, lablar yordamida chalib ijro etiladigan nafasli musiqaasbobi. Truba cholg‘usi, o‘zining betakror ovozi, keng diapazoni va ijro texnikasi bilan musiqa dunyosining ajralmas qismiga aylangan. Truba cholg‘usi damli cholg‘ulari ichida eng noyob cholg‘uhisoblanadi. Truba cholg‘usiuch qismdan iborat:og‘iz, quvurva qo‘ng‘iroq. Murakkabligiga qarab, u yana mexanizmiga ega bo‘lishi mumkin yoki yo‘q. Uning ijrosi har bir asarda o‘ziga xos texnik va mahoratni talab qiladi. Truba cholg‘usining ijro uslublari musiqiy janrlarning turli xil xususiyatlarini aks ettiradi va har bir ijrochidan yuqori darajadagi musiqiy sezgirlikni hamda texnik mukammallikni talab qiladi.Truba chaluvchi har bir asarda to‘g‘ri ijro uslubi va texnikalardan foydalanib, asarning maqsadli ruhini, melodik tuzilishini va ritmik xususiyatlarini aniq ifodalashi zarur. Truba asarlari ustida ishlashda texnik mahorat, to‘g‘ri interpretsiya va musiqiybadiiyatni birlashtirish, ijrochining professional rivojlanishidamuhim ahamiyat kasb etadi. Klassik musiqada truba orkestr tarkibida muhim rol o‘ynaydi, ammo uning imkoniyatlari va ijro uslublari nafaqat klassik musiqada, balki zamonaviy musiqada ham keng tarqalgan. Truba cholg‘usining ijro uslublari turli tarixiy davrlar va musiqiy janrlarning o‘ziga xos uslublarini aks ettiradi. Truba cha