MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA HARAKATLI O‘YINLAR ORQALI HARAKAT FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

Аннотация

Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda harakatli o„yinlar orqali harakat faoliyatini rivojlantirish masalasi pedagogik nuqtai nazardan ko„rib chiqiladi. Harakatli o„yinlar bolalarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta‟sir ko„rsatishi, ularning koordinatsiyasi, chaqqonligi, tezkorligi, muvozanati kabi harakat fazilatlarini shakllantirishi asoslanadi. Maqolada harakatli o„yinlarni rejalashtirish, ularning o„quv-tarbiyaviy ahamiyati va samaradorlik omillari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Harakatli o„yinlar, jismoniy rivojlanish, maktabgacha ta‟lim, koordinatsiya, pedagogik yondashuv, harakat fazilatlari. Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy va ruhiy jihatdan rivojlanishning faol bosqichida bo„lishadi. Shu bois bu davrda ularning harakat faoliyatini to„g„ri tashkil qilish, ayniqsa harakatli o„yinlar orqali amalga oshirish pedagogik jarayonning muhim jihatlaridandir. Harakatli o„yinlar bolalarning harakat qobiliyatlarini rivojlantiradi, ularda ijtimoiylashuv, guruhda ishlash, intizom, tez fikrlash kabi ko„nikmalarni shakllantiradi. 1. Harakatli o„yinlarning pedagogik vazifalari Harakatli o„yinlar quyidagi pedagogik vazifalarni bajaradi:  Jismoniy vazifa: harakat tezligi, chidamlilik, kuch, koordinatsiya, muvozanat kabi fazilatlarni rivojlantirish.  Aqliy vazifa: fikrlashni jadallashtirish, muammoni tez hal qilish, yo„nalishni tanlash, tahliliy faoliyatni rag„batlantirish.  Axloqiy-tarbiyaviy vazifa: hamkorlikda ishlash, qoidalarga amal qilish, sabr-toqat, g„alaba va mag„lubiyatga to„g„ri munosabat. Bu o„yinlar orqali bolalar ko„p jihatdan mustaqil harakatlanishga, tashabbus ko„rsatishga va jamoada o„z o„rnini topishga o„rganadi. 2. Harakatli o„yinlar turlari va ularning ahamiyati Harakatli o„yinlar quyidagi turlarga bo„linadi:  Yugurishga asoslangan o„yinlar (“Kim tez yuguradi?”, “Bayroqni olib qoch”) – tezlik va reaksiyani rivojlantiradi.  Muvozanatli o„yinlar (“Bir oyoqda turish”, “Tosh-ko„z”) – koordinatsiyani kuchaytiradi.  Koordinatsion o„yinlar (“Shakl top”, “O„ng qo„l – chap oyoq”) – miya-harakat bog„liqligini kuchaytiradi. 87 worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI  Ko„p qatnashuvli guruh o„yinlari (“Top to„pi”, “Halqa o„rtasiga”) – ijtimoiylashuv va guruhda ishlash ko„nikmalarini oshiradi. 3. O„yinlarni tanlash va tashkil etish prinsiplari Pedagogik tanlov quyidagilarga asoslanadi:  bolaning yoshi va fiziologik xususiyatlari;  o„yin davomiyligi (5–10 daqiqa);  xavfsizlik qoidalariga amal qilinishi;  o„yinning o„quv-tarbiyaviy maqsadga mosligi. Tashkil etish bosqichlari: 1. O„yinning qoidalarini tushuntirish. 2. Harakatni amaliy ko„rsatish. 3. O„yinni olib borish. 4. Yakuniy tahlil va rag„batlantirish. 4. Pedagogning roli va metodik ko„nikmalari Pedagog:  bolalarda qiziqish uyg„otuvchi bo„lishi;  o„yin jarayonida nazoratni yo„qotmasligi;  har bir bolani faol jalb qilishga erishishi kerak. Rag„batlantiruvchi usullar: quvnoq ovoz, hayajon uyg„otuvchi vaziyatlar, turli shaxsiy rollar berish (masalan, sardor, xarakterni ifodalovchi obrazlar). Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun harakatli o„yinlar jismoniy tarbiyaning ajralmas qismidir. Ular orqali nafaqat jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy jihatdan ham to„laqonli rivojlanish ta‟minlanadi. Harakatli o„yinlar bolalarning faol, sog„lom va ijtimoiy moslashgan shaxs sifatida shakllanishida muhim rol o„ynaydi. Shu bois, maktabgacha ta‟lim tashkilotlarida harakatli o„yinlarga alohida e‟tibor qaratilishi, pedagoglar bu borada maxsus metodik tayyorgarlikka ega bo„lishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Tursunova N. Maktabgacha ta’limda harakatli o‘yinlar metodikasi. – Toshkent: Fan, 2021. 2. Matkarimova D. “Harakatli o„yinlar orqali bolalarda koordinatsiyani rivojlantirish”. // Ta’lim va tarbiya, 2023, №4. 3. Xasanov O. Jismoniy tarbiya asoslari. – Samarqand: Ilm Ziyo, 2020. 4. O„zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta‟lim vazirligi me‟yoriy hujjatlari to„plami, 2022. 5. Karimova G. “Bolalarda ijtimoiy ko„nikmalarni shakllantirishda o„yinlarning o„rni”. // Pedagogika ilmi, 2024, №2. 88 worldlyjournals.com