OʻZBEKISTON HUDUDIDA ILK DEHQONCHILIK JAMIYATLARINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI (NEOLITDAN ILK TEMIR DAVRIGACHA)

Аннотация

Mazkur maqolada Oʻzbekiston hududida neolit davridan ilk temir davrigacha boʻlgan davr oraligʻida dehqonchilik jamiyatlarining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va ularning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Arxeologik qazilmalar, paleoetnografik manbalar hamda ilmiy tadqiqotlar asosida dehqonchilik madaniyatining mintaqaviy xususiyatlari va taraqqiyot yo‘llari o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: neolit, eneolit, bronza davri, temir davri, dehqonchilik, irrigatsiya, arxeologik madaniyatlar, Oʻzbekiston Dehqonchilik insoniyat sivilizatsiyasining taraqqiyotida muhim bosqichlardan biri bo‘lib, jamiyatning ishlab chiqaruvchi xo‘jalik turiga o‘tishini ta’minladi. O‘zbekiston hududi – Markaziy Osiyoning serunum vodiylari, daryo bo‘ylari va tog‘ etaklarida ilk dehqonchilik faoliyati miloddan avvalgi 7–6-ming yilliklarda shakllangan. Neolit davridan boshlab bu yerda doimiy turar-joylar, dastlabki sug‘orish tizimlari, don yetishtirish va uy hayvonlarini boqish singari faoliyatlar paydo bo‘la boshlagan. Eneolit va bronza davrlariga kelib esa dehqonchilik kengayib, ijtimoiy tuzilmaning murakkablashuviga olib kelgan. Ayniqsa, Amudaryo, Zarafshon va Qashqadaryo vodiysi bo‘ylari yirik dehqonchilik madaniyatlarining markaziga aylangan. Ilk dehqonchilik jamiyatlarining shakllanishi bevosita iqlim o‘zgarishlari, tabiat sharoitiga moslashish, ovchilik va terimchilikdan ishlab chiqaruvchi xo‘jalik tizimiga o‘tish zarurati bilan bog‘liq edi. O‘zbekiston hududi, ayniqsa Surxondaryo vodiysi, Zarafshon va Qashqadaryo vohalari, o‘troq hayot uchun qulay iqlim va geografik sharoitlarga ega bo‘lganligi sababli, bu yerda ilk dehqonchilik madaniyatlari barvaqt paydo bo‘lgan. Shuningdek, mintaqadagi qadimgi aholining sivilizatsion salohiyati, ularning mehnat vositalarini yaratishdagi mahorati, tuproq va suv resurslaridan foydalanishdagi bilimlari dehqonchilik xo‘jaligining rivojlanishini jadallashtirgan. Neolit va eneolit davrlaridagi uy-joy qurilishi, don omborlari, sopol idishlar va sug‘orish tizimlari bu jarayonning chuqur tarixiy ildizlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur maqolada O‘zbekiston hududida neolitdan temir davrigacha bo‘lgan davr mobaynida dehqonchilik madaniyatining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari tarixiy-arxeologik manbalar asosida yoritib beriladi. Mazkur maqola Oʻzbekiston hududida dehqonchilik jamiyatlarining bosqichma-bosqich shakllanishi va rivojlanishini tarixiy-arxeologik asosda tahlil etishga qaratilgan. Tadqiqotda tarixiy, arxeologik va etnografik tahlil usullari asosida quyidagi metodlar qo‘llanildi: 140 worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI  Arxeologik manbalarni tahlil qilish – Sapallitepa, Jarkutan, Qoratepa, Kuchuktepa, Zamonbobo va boshqa yodgorliklardagi qazilma natijalari asosida madaniy qatlamlar tahlil qilindi.  Tarixiy davrlashtirish – dehqonchilik jamiyatlari neolit, eneolit, bronza va ilk temir davrlariga bo‘lib o‘rganildi.  Paleoiqtisodiy yondashuv – qadimgi aholi qanday ekinlarni yetishtirgani, qanday asbob-uskuna ishlatgani va qanday ishlab chiqarish tizimiga ega bo‘lganligi tahlil qilindi.  Mintaqaviy taqqoslash – Surxondaryo, Farg‘ona, Toshkent vohasi va Sirdaryo havzasidagi madaniy yodgorliklar bir-biri bilan solishtirildi. Neolit davri (mil. avv. 7–6-ming yilliklar): O‘zbekistonning janubida (Surxondaryo vohasi) joylashgan Kültəpa, Sapallitepa va Jarqo‘ton yodgorliklari ilk dehqonchilik faoliyatining mavjudligini tasdiqlaydi. Bu davrda bug‘doy, arpa yetishtirilgan, chorvachilik (qo‘y, echki) bilan birga olib borilgan. Eneolit davri (mil. avv. 5–4-ming yilliklar): Ahali turar-joylar qurishda g‘ishtdan foydalana boshlagan. Zamonbobo, Kuchuktepa kabi yodgorliklarda don saqlash uchun maxsus omborxonalar aniqlangan. Suv chiqarish (ochiq kanal) tizimlarining dastlabki shakllari kuzatilgan. Bronza davri (mil. avv. 3–2-ming yilliklar): Xorazm, Buxoro va Qashqadaryo vodiysida dehqonchilik va irrigatsiya tizimlari rivojlangan. Ayniqsa, Jarkutan madaniyati doirasida qishloq xo‘jaligi bilan hunarmandchilik birgalikda rivojlangan. Murdalarni yerga dafn qilish odatlari va mehnat qurollari (saban, belkurak) topilgan. Ilk temir davri (mil. avv. 1-ming yillik boshlarida): Dehqonchilik jamiyatlari yanada murakkablashgan, yirik irrigatsiya inshootlari paydo bo‘lgan. Jamiyatda ijtimoiy tabaqalanish kuchaygan, bu esa yerga egalik masalasining shakllanishiga zamin yaratgan. O‘zbekiston hududida dehqonchilikning shakllanishi insoniyat taraqqiyotining lokal, ammo murakkab bosqichlarini ko‘rsatadi. Neolit davridan boshlab bu yerda tabiatga moslashgan, suv manbalaridan unumli foydalanishga asoslangan ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmalar vujudga kelgan. Arxeologik topilmalar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, qadimgi dehqonlar nafaqat ekin yetishtirish bilan shug‘ullangan, balki jamoa shaklida yashab, mehnat taqsimotini amalga oshirgan. Irrigatsiya tizimlari asta-sek